Diniy mediakontent mavzularini shakllantiruvchi ichki va tashqi omillarning tarixiy bosqichlari

Diniy mediakontent mavzularini shakllantiruvchi ichki va tashqi omillarning tarixiy bosqichlari

Diniy mediakontent mavzularning shakllanishi hamda rivojlanishi murakkab jarayon bo‘lib, u ichki va tashqi omillarning o‘zaro ta’siri natijasida yuzaga keladi. Ushbu jarayonni tarixiy nuqtai nazardan tahlil qilish, zamonaviy diniy mediakontentning xususiyatlarini tushunish uchun muhim ahamiyatga ega ekanligi oydinlashadi. Dinshunos olim Oliver Kruger o‘zining “Dinda medialashtirish nazariyasi mantig‘i: yangi paradigmaning tanqidiy tahlili”[1] maqolasida jarayonlarni umumiy tarixiy davrlarini zamonaviylikdan oldingi va zamonaviy davr ko‘rinishda umumlashtirgan.

“Zamonaviylikdan oldingi davr” (Pre-modern) deb, XIX asr oxiri XX o‘rtalarini o‘z ichiga oladi. Davrning o‘ziga xos xususiyati sifatida diniy muassasalar va hokimiyat kontentni belgilashda hukmronlik qilgani belgilanadi. “Diniy va siyosiy institutlar jamiyatlarda nafaqat kontentni belgilashda, balki axborot oqimining markazlashuvida ham asosiy rol o‘ynagan, bu esa axborotning ijtimoiy nazoratini mustahkamlagan[2]. Savodxonlikning cheklanganligi, ma’lumotlar bazasiga kirishning qiyinligi, og‘zaki an’analar va qo‘lyozmalarni asosiy ommaviy axborot vositalari shakliga aylantirgan. Shuningdek, geografik joylashuv, madaniyatlararo almashinuvning cheklanganligi, urushlar va siyosiy mojarolarning ma’lumot tarqatilishiga ta’siri,  bosma nashrning dastlabki shakllari paydo bo‘lishi tashqi omil sifatida diniy mediakontentlarning tarqalishiga ta’sir ko‘rsatgan.

“Zamonaviy davr” XX asr o‘rtalaridan to hozirgacha bo‘lgan davrni qamrab olib, ommaviy axborot vositalari sifatida gazeta, jurnallar ko‘payishi bilan xarakterlanadi. Media savodxonlik darajasining oshishi, siyosiy partiyalarning rivojlanishi,  ularning ommaviy axborot vositalariga ta’siri mediakontentlarni shakllantiruvchi ichki omillar sifatida namoyon bo‘la boshladi. Tashqi omillar sifatida texnologik yutuqlar (telegraf, radio ixtirolari), jahon urushlarining ommaviy axborot ma’lumotlar bazasiga ta’siri e’tirof etildi.  Ikkinchi jahon urushidan keyingi davrda teledasturlar, elektron ommaviy axborot vositalarining o‘sishi, iste’molchilik va reklamaning ommaviy axborot kontentiga ta’siri, antimadaniy harakatlar, ijtimoiy faollikning kuchayishi esa ichki omillar sifatida baholandi. “Ikkinchi jahon urushidan keyin teledasturlar va elektron media vositalarining kengayishi ijtimoiy hayotda yangi iste’mol madaniyati va reklama tizimining paydo bo‘lishiga olib keldi, bu esa mediakontentni iste’molchilik va reklama ta’siriga nisbatan sezilarli darajada o‘zgartirdi”[3].

Diniy media materiallar evolyutsiyasi bir-birini to‘ldiruvchi ichki: ideologik orientatsiya, auditoriya demografiyasi, til-uslub, janr hamda tashqi:             huquqiy-regulyativ muhit, texnologik infratuzilma, platformalar algoritmlari, ijtimoiy-siyosiy vaziyat omillarning turli tarixiy bosqichlarda o‘zgarib borishi bilan belgilanadi. 1990-yillar boshida, har ikki davlatdagi yirik o‘zgarish ya’ni O‘zbekiston mustaqilligi, Germaniya qayta birlashuvi davrida Web 1.0 davri statik veb-sahifalar orqali diniy axborotning raqamli maydonga kirishini boshladi.      2000-yillar o‘rtalaridan esa internet tarmoqlarining kengayishi bilan foydalanuvchilar ishtiroki, ijtimoiy tarmoqlar va sharhlar mexanizmi mavzular repertuarini ko‘paytirdi.

 

Abduraimova Shahzoda Abdulatip qizi
O‘zbekiston xalqaro islomshunoslik akademiyasi
“Dinshunoslik va jahon dinlarini qiyosiy o'rganish UNESKO” kafedrasi tadqiqotchisi

 

[1] Oliver Kruger. The Logic of Mediatization theory in Religion: A critical consideration of a new paradigm. – Marburg: Marburg journal of Religion, 2018. – Р. 4-5.

[2] Garcia, M. Power Dynamics and Media Control in Pre-Modern Societies. Journal of Historical Communication, 2017. 29(2).- P.115-130.

[3] Martinez, F., & Silva, R. Consumer Culture and Advertising Influence on Media Content Post-WWII. Media and Society Review, 2019. P- 80-102.