Farzandning dunyoga kelişi, voyaga yetişi, bilim olişi va hayotda öz örnini topişida ota-onaning beqiyos hissasi bor. Ularning yillar davomida çekkan zahmati, farzandi uçun qilgan fidoyiligi, tunlarni bedor ötkazib, uning kamolini közlab qilgan duolari, harakatlari köpinça kundalik hayot taşvişlari orasida e’tibordan çetda qoladi. Inson ulğaygani sari mustaqil qaror qabul qilişga, öz hayotini qurişga va turli maqsadlar sari intilişga odatlanadi. Ammo bu jarayonda uning zimmasidagi farzandlik burçi öz ahamiyatini yöqotmaydi.
Islom ta’limotida ota-onaga ehtirom körsatiş, ularning haqini ado etiş va ularga yaxşilik qiliş alohida örin tutadi. Qur’oni karimda Alloh taologa ibodat qiliş amri bilan bir qatorda ota-onaga yaxşilik qilişga ham da’vat etiladi. Jumladan, «Niso» surasining 36-oyatida Allohga ibodat qiliş, Unga heç narsani şerik keltirmaslik va ota-onaga yaxşilik körsatiş buyurilgan.
Bu oyat ota-onaga munosabatning inson ma’naviy hayotidagi örnini belgilab beruvçi muhim mezondir. Zero, ota-onaga ehtirom faqat ularning yoşi uluğligi yoki hayotiy tajribasi bilan boğliq emas. Bu, avvalo, farzandning öziga körsatilgan mehr, qilingan mehnat va berilgan tarbiyani qadrlay oliş qobiliyatidir.
Imom Buxoriyning «Al-Adab al-Mufrad» asarida ham ota-ona bilan munosabat, ularga yaxşilik qiliş yoki “oq böliş” masalalariga oid köplab hadislar keltirilgan. Asarning ota-onaga oq bölişga bağişlangan yettinçi bobida bu munosabatning naqadar jiddiy ekani körsatib beriladi.
Rasululloh sollallohu alayhi vasallam katta gunohlar haqida ogohlantirar ekanlar, Allohga şirk keltiriş va ota-onaga oq bölişni alohida ta’kidlaganlar. Hadisning mazmuni ota-onaga munosabatni oddiy oilaviy masala sifatida emas, balki insonning diniy va axloqiy javobgarligi bilan boğliq muhim jihat sifatida anglaşga undaydi. Çunki ota-onaga yaxşilik qiliş faqat ularning moddiy ehtiyojlarini ta’minlaşdan iborat emas. Ularning şa’nini asraş, muloyim sözlaş, fikrlarini tinglaş, holidan xabar oliş va insoniy qadr-qimmatini hurmat qiliş ham uşbu burçning tarkibiy qismlaridir.
Şu örinda «yaxşilik qiliş» va «oq böliş» tuşunçalarining mazmuniga e’tibor qaratiş lozim. Yaxşilik qiliş mehr, ehtirom, ğamxörlik va çiroyli muomalada namoyon bölsa, oq böliş ota-onaga ozor yetkaziş, ularning haqini poymol etiş va zimmasidagi mas’uliyatni mensimaslik kabi holatlarni qamrab oladi. Demak, ota yoki ona farzandini oşkora qarğaşi, undan voz keçişini e’lon qilişi şart emas. Farzandning öz xatti-harakati ham uning ota-onaga munosabati qanday ekanini körsatişi mumkin.
Ota-onaning köngli — e’tibor va ehtiyot talab qiladigan omonat
Ota-onani ranjitişning eng nozik jihatlaridan biri şundaki, har qanday ozor ham darhol közga taşlanavermaydi. Ba’zan farzandning qöpol gapi yoki kibrli nigohi ota-onaning qalbida çuqur iz qoldiradi. Biroq ular farzandiga oğir botmasin, oilada kelişmovçilik yuzaga kelmasin, degan öy bilan öz ranjişini oşkor qilmasligi mumkin.
Tasavvur qilaylik, yoşi uluğ ota umrining katta qismini ötkazgan hovlisida yaşamoqda. Farzandlari esa uning yaşaş şaroitini özgartiriş, uyni sotiş yoki boşqa farzandining xonadoniga köçiriş haqida maslahatlaşmoqda. Ularning niyati otaning manfaatini közlaş, kundalik taşvişlarini kamaytiriş bölişi mumkin. Ammo otaning özi şu yerda böla turib, uning taqdiri haqida göyo u bu masalaga aloqasi yöq kişidek gaplaşiş uning köngliga oğir botişi ehtimoldan xoli emas.
Bu vaziyatda muhim jihat faqat qanday qaror qabul qilinişida emas, balki qaror qanday yöl bilan amalga oşirilişidadir. Ota-onaning manfaatini közlaş ularning fikrini çetga surişni anglatmaydi. Aksinça, haqiqiy ğamxörlik ularning ehtiyojlarini tuşuniş, istaklarini tinglaş va imkon qadar öz hayotiga daxldor masalalarda mustaqil fikr bildirişiga şaroit yaratiş bilan belgilanadi.
Şuningdek, ayrim farzandlar ota-onasining oddiy turmuş tarzi, kiyiniş uslubi, şevasi yoki ijtimoiy mavqeyidan uyaladi. Bunday munosabat, ayniqsa, mehmonlar yoki boşqa odamlar davrasida namoyon bölsa, ota-onaning könglini qattiq oğritişi mumkin. Çunki ular uçun farzandining muvaffaqiyati qançalik quvonçli bölsa, uning özidan uyalişi şunçalik alamli holatdir.
Bunday misollar şuni anglatadiki, ota-onani hurmat qiliş faqat muayyan qoidalarni bajariş bilan çeklanmaydi. Bu ularning his-tuyğularini tuşuniş, qadrini saqlaş va özaro munosabatda insoniylikni ustuvor qöyişdir.
Bir oğiz sözning oğirligi
Qur’oni karimning «Isro» surasi 23–24-oyatlarida ota-onaga yaxşilik qiliş bilan birga, ulardan biri yoki ikkalasi keksalik yoşiga yetganida ularga «uf» demaslik, jerkimaslik va hurmat bilan sözlaş buyuriladi. Şuningdek, ularga mehr-şafqat körsatiş va Alloh taolodan ular uçun rahm sörab duo qilişga da’vat etiladi.
Bu oyatlarda muomala madaniyatiga alohida e’tibor qaratilişi bejiz emas. Çunki insonning odobi, avvalo, uning sözlaş tarzida namoyon böladi. Ba’zan aytilgan fikrning mazmunidan köra, uning qanday ohangda ifodalangani köproq ta’sir qiladi. Muloyim tuşuntiriş mumkin bölgan masalani keskinlik bilan bayon etiş esa oddiy kelişmovçilikni çuqur ranjişga aylantirişi mumkin.
Albatta, avlodlar örtasida qaraşlar farqi bölişi tabiiy. Bugungi hayot şaroiti, kasbiy imkoniyatlar, texnologiyalar va ijtimoiy munosabatlar avvalgi davrlardan farq qiladi. Şuning uçun ota-onaning barça fikrlariga bir xil qaraş yoki har qanday masalada sözsiz kelişiş talab etilmaydi. Muhimi, fikrlar töqnaşuvi hurmatsizlikka aylanmasin.
Ota-onani moddiy imkoniyatlari uçun malomat qiliş
Şubhasiz, ota-onaning farzand tarbiyasidagi mas’uliyati katta. Ular imkon qadar bolaga ta’lim berişi, kasb örganişiga kömaklaşişi, töğri yöl körsatişi va hayotga tayyorlaşi lozim. Lekin farzandning kelajakdagi barça natijalarini ularning moddiy imkoniyatlari bilan izohlaş biryoqlama yondaşuvdir.
Qur’oni karimning «Najm» surasi 39-oyatida inson uçun faqat özi qilgan sa’y-harakati borligi bayon etiladi. Uşbu mazmun insonni öz mehnati va tanlovlari uçun mas’uliyatni his qilişga undaydi. Voyaga yetgan farzand bilim oliş, kasb egallaş, tajriba orttiriş va öz imkoniyatlarini röyobga çiqariş uçun harakat qilişi kerak.
Ota-onaning moliyaviy imkoniyati çeklangan bölişi ularning farzandi uçun qilgan mehnatini qadrsizlantirmaydi. Balki ular öz ehtiyojlarini çeklab, bolasining öqişi yoki turmuşini yaxşilaş uçun imkon qadar harakat qilgandir. Ba’zan farzandga katta boylik qoldirişning imkoni bölmaydi, ammo halollik, mehnatsevarlik, sabr va odob kabi bebaho fazilatlar meros qilib beriladi.
«Luqmon» surasining 14-oyatida Alloh taolo insonni Öziga va ota-onasiga şukr qilişga buyuradi. Şukrning mohiyati esa faqat minnatdorlik bildiriş emas, balki körsatilgan yaxşilikni tan oliş, qadrlaş va unga munosib munosabatda bölişdir.
Şu bois farzand öz hayotini boşqalarning imkoniyatlari bilan taqqoslab, ota-onasini malomat qiliş örniga, mavjud şaroitdan oqilona foydalanişi lozim. Ota-onaga nisbatan minnatdorlik tuyğusi insonni harakatsizlikka emas, balki ularning işonçini oqlaşga, öz mehnati bilan muvaffaqiyatga erişişga undaşi kerak.
Soğlom diniy tuşunça va ota-ona oldidagi burç
Ota-onaga munosabat masalasida e’tibor talab qiladigan yana bir jihat diniy tuşunçalarning notöğri talqin qilinişidir. Ayrim mutaassib qaraşlar insonning oila oldidagi majburiyatlarini ikkinçi öringa surişga, yaqinlarining ehtiyojlarini mensimaslikka yoki har qanday keskin çaqiriqni mutlaq haqiqat sifatida qabul qilişga undaşi mumkin.
Bunday vaziyatda insonning diniy bilimni qayerdan olayotgani, unga kim ta’sir körsatayotgani va qabul qilayotgan qarorining oqibatlarini anglayotgani muhim ahamiyat kasb etadi. Çunki diniy şiorning balandparvozligi uning mazmuni töğri ekanini öz-özidan isbotlamaydi.
Tasavvur qilaylik, ota-ona farzandining davolanişi, uy-rözğor ehtiyojlari yoki boşqa zarur xarajatlar uçun mablağ jamğargan. Farzand esa biror şubhali da’vat ta’sirida bu mablağni ularning roziligisiz yoki qonuniy haq-huquqlarini hisobga olmasdan boşqa maqsadga sarflaydi. Söng özini savobli iş qilganiga işontiradi. Aslida esa u, eng avvalo, öz zimmasidagi mas’uliyatni, mablağning kimga tegişli ekanini va yaqinlarining ehtiyojlarini hisobga olişi kerak.
Birovning haqini poymol etiş yoki ota-onani zarur ehtiyojlaridan mahrum qilişni şunçaki yaxşi niyat bilan oqlab bölmaydi. Haqiqiy ezgulik adolat, halollik va mas’uliyat bilan uyğun bölişi lozim. Şu ma’noda, «savob» degan tuşunça boşqa insonning haqini çetga suriş uçun bahona böla olmaydi. Diniy bilimlarni işonçli manbalardan örganiş, şubhali da’vatlarga tanqidiy yondaşiş va murakkab masalalarda malakali ulamolardan maslahat oliş muhimdir.
Islomda ota-onaga yaxşilik qilişning yuksak qadrlanişi insonni jamiyatdan ajratiş yoki oilaviy mas’uliyatlardan voz keçişga emas, balki öz burçlarini yanada teranroq anglaşga çorlaydi. Farzandning e’tiqodi uning yaqinlariga nisbatan mehribonligi, halolligi va mas’uliyatida ham körinişi kerak.
Ota-onaga xizmat — mehrning amaliy ifodasi
Ota-onaga yaxşilik qiliş faqat moddiy yordam bilan ölçanmaydi. Albatta, ularning oziq-ovqat, kiyim-keçak, davolaniş va turmuş uçun zarur ehtiyojlarini qondiriş muhim. Biroq mehrning yana bir muhim körinişi — vaqt ajratiş, suhbatlaşiş, dardini tinglaş va özini yolğiz his qilmasligiga kömaklaşişdir.
Bugungi şiddatli hayotda köpçilik iş, rözğor va boşqa majburiyatlar bilan band. Telefon qönğiroqlari, uçraşuvlar va kundalik vazifalar orasida ota-onaga vaqt ajratiş ba’zan ikkinçi darajali masaladek tuyuladi. Holbuki, farzandining ovozini eşitiş, uning hayotidan xabardor böliş va samimiy suhbat quriş ota-ona uçun katta quvonç manbaidir.
Şuningdek, xizmatni minnatga aylantirmaslik ham muhim. «Men siz uçun şunça narsa qildim», «Sizga mendan boşqa heç kim qaramaydi» kabi gaplar yaxşilikning samimiyatiga putur yetkazişi mumkin. Çin köngildan qilingan xizmat insonni kibrga emas, kamtarlik va şukrga yetaklaydi.
Ota-onaga xizmat qilişda ularning mustaqilligini ham hurmat qiliş lozim. Yordam beriş bahonasida barça qarorlarni öz qöliga oliş, ularning fikrini inkor etiş yoki imkoniyatlarini asossiz ravişda çeklaş töğri emas. Ğamxörlik insonning qadr-qimmatini saqlagan holda amalga oşirilgandagina özining asl mazmunini namoyon etadi.
Ota-onaga itoat va oqilona yondaşuv
Ota-onaga hurmat körsatiş ularning har qanday talabini şartsiz bajariş kerakligini anglatmaydi. Islom ta’limotida ham itoatning çegaralari mavjud. Agar ota-ona Alloh taologa ma’siyat bölgan işni buyursa, bunday buyruqqa itoat qilinmaydi. Biroq bu holat ham qöpollik, haqorat yoki mensimaslik uçun asos böla olmaydi.
Ba’zan ota-onaning istagi bilan farzandning şaxsiy rejalari örtasida ziddiyat yuzaga keladi. Bunday vaziyatda masalani faqat «mening rejam» va «otamning talabi» tarzida köriş töğri emas. Agar ota haqiqatan ham, farzandining yordamiga muhtoj bölsa, şaxsiy rejasini qayta körib çiqiş va zarur kömakni körsatiş mas’uliyatli yondaşuv hisoblanadi. Çunki hayotdagi barça imkoniyatlarni keyinroq ham amalga oşiriş mumkin, ammo yaqin insonning ayni damdagi ehtiyojini e’tiborsiz qoldiriş maqbul emas.
Demak, ota-onaga yaxşilik qiliş aql, adolat, mehr va mas’uliyat bilan uyğun holda amalga oşirilişi kerak. Bu borada asosiy mezon — ularning haqqini e’tirof etiş va muomala madaniyatini saqlaş.
Ota-ona haqi — umr davomida davom etadigan mas’uliyat
Insonning yoşi ulğaygani, ilm yoki mansabda yuksalgani, moddiy jihatdan mustaqil bölgani uning farzandlik maqomini özgartirmaydi. Aksinça, hayotiy tajriba ortgani sari ota-onaning qilgan mehnatini çuqurroq anglaş, ularning xizmatini qadrlaş imkoniyati ham kengayadi.
Qur’oni karimning «Ahqof» surasi 15-oyatida insonning onasi tomonidan maşaqqat bilan kötarib yurilişi va dunyoga keltirilişi eslatiladi. Oyatning mazmuni ota-onaning, ayniqsa, onaning homiladorlik va farzand parvarişi davridagi maşaqqatlarini yodga soladi. Bu esa insonni öz hayotining ildizlarini unutmaslikka undaydi.
Farzandning muvaffaqiyatga erişişi, yaxşi ta’lim olişi, kasb egallaşi yoki jamiyatda obrö topişi quvonarli holat. Ammo bularning heç biri ota-onaning haqini bekor qilmaydi. Aksinça, insonning imkoniyatlari kengaygani sari ularning hayotini yengillaştiriş, ehtiyojlarini qondiriş va könglini kötariş uçun şaroiti ham ortişi mumkin.
Şu bilan birga, ota-onaga hurmat faqat ular hayot bölgan davr bilan çegaralanmaydi. Ular vafot etganidan keyin ham farzandning duosi, ular nomidan qiladigan ezgu işlari, qarindoşlik riştalarini saqlaşi va ota-onasining yaxşi nomini e’zozlaşi muhim ahamiyatga ega. Biroq tiriklik davridagi imkoniyatlarning örnini keyinçalik töliq töldiriş har doim ham mumkin bölavermaydi. Şu bois yaxşilikni keçiktirmaslik lozim.
Mehrni ertaga emas, bugun körsatiş kerak
Ota-onani ranjitişning xatarlari uning taşqi körinişidan köra çuqurroqdir. Oçiq haqorat va qöpollikdan taşqari, beparvolik, qadrsizlantiriş, malomat va öz vaqtida körsatilmagan e’tibor ham insonlar örtasidagi mehr riştalarini zaiflaştirişi mumkin. Şu bois farzandlik burçini faqat katta xizmatlar yoki moddiy yordam bilan ölçaş töğri emas. Uning mohiyati kundalik muomalada, samimiy munosabatda va mas’uliyatni his qilişda namoyon böladi.
Islom ta’limoti insonni ota-onasiga yaxşilik qilişga, ularga muloyim sözlaşga, keksalik davrida ğamxörlik körsatişga va haqlarini ado etişga çaqiradi. Bu da’vatning maqsadi insonni öz hayotidan voz keçişga majbur qiliş emas, balki şaxsiy manfaatlarini boşqalarning, ayniqsa, ota-onasining haqlari bilan uyğunlaştirişga örgatişdir.
Ota-onaning könglini asraş uçun har doim ham katta imkoniyat kerak emas. Samimiy suhbat, bir oğiz şirin söz, vaqtida körsatilgan yordam, holidan xabar oliş yoki xatodan keyin çin dildan uzr söraşning özi katta ma’naviy ahamiyatga ega. Bunday oddiy amallar oilada mehr-oqibatni mustahkamlaydi, farzandning axloqiy kamolotiga xizmat qiladi.
Inson ba’zan uzoq yillar davomida boylik, obrö va muvaffaqiyat ortidan quvadi. Biroq ana şu yölda unga eng köp yaxşilik tilagan, qiyinçiliklarda qöllab-quvvatlagan insonlarning könglini unutib qöymasligi kerak. Çunki taşqi yutuqlar insonning hayotdagi örnini belgilaşi mumkin, ammo uning ma’naviy qiyofasi köpinça yaqinlariga qanday munosabatda bölişida namoyon böladi.
Şunday ekan, har birimiz özimizga faqat «Ota-onam uçun nima qildim?» deb emas, balki «Mening qaysi sözim, qaysi munosabatim ularning köngliga oğir botgan bölişi mumkin?» deb ham savol beraylik. Agar xato qilgan bölsak, uni tuzatişga şoşilaylik. Agar ular yordamga muhtoj bölsa, imkonimiz darajasida kömaklaşaylik. Agar suhbatimizga ehtiyoj sezsalar, vaqt ajrataylik.
Zero, ota-onaga hurmat — faqat til bilan ifodalanadigan ehtirom emas, balki butun hayot davomida amal bilan tasdiqlanadigan burç. Ularning mehrini qadrlaş, haqini ado etiş va könglini asraş esa insonning ma’naviy yetukligi, vijdon pokligi hamda haqiqiy insoniyligining muhim belgilaridan biridir.
Ma’ruf Toşbekov,
“Ziyo” media markazi katta muharriri