Inson hayoti davomida baxtni izlaydi. Kimdir uni boylik va mol-mulkda, kimdir martaba va şuhratda, yana birov esa orzu-maqsadlariga erişişda köradi. Ayrimlar baxtli böliş uçun köproq mehnat qiliş, köproq daromad topiş va hayotda yuksak marralarni zabt etiş kerak, deb hisoblaydi. Albatta, maqsad sari intiliş, halol mehnat qiliş va imkoniyatlardan unumli foydalaniş inson hayotining muhim qismidir. Biroq barça orzular uşalgan taqdirda ham qalb xotirjamligi bölmasa, inson özini çin ma’noda baxtli his eta oladimi? Baxt faqat inson erişgan yutuqlar yoki qölga kiritgan ne’matlar miqdori bilan belgilanadimi?
Aslida baxtning mohiyati borini qadrlaş, berilgan ne’matlar uçun şukr qiliş, hayot sinovlariga sabr bilan munosabatda böliş va qalbda qanoat tuyğusini asray bilişda namoyon böladi. Islom ta’limotida ham şukr va qanoat insonning ma’naviy kamoloti, axloqiy gözalligi hamda ruhiy xotirjamligini ta’minlovçi muhim fazilatlar sifatida e’tirof etiladi.
Ne’matni anglaş — baxtni anglaş
Inson hayoti turfa ne’matlar, imkoniyatlar va quvonçlarga boy. Har tongni soğ-salomat qarşi oliş, oila a’zolarining mehrini his etiş, farzandlar kamolini köriş, tinç yurtda yaşaş, halol mehnat orqali rizq topiş — bular kundalik hayotning oddiy manzaralaridek tuyulişi mumkin. Aslida esa insonning osoyiştaligi, ruhiy barqarorligi va hayotdan mamnunligi köp jihatdan ana şu ne’matlarning qadrini qay darajada anglaşiga boğliq.
Afsuski, kundalik yumuşlar, turmuş taşvişlari va yangi maqsadlar sari intiliş jarayonida inson ba’zan özida mavjud imkoniyatlarga e’tibor berişdan köra, hali erişmagan narsalari haqida köproq öylaydi. Natijada boridan quvoniş örniga, yöqlik, mosuvolik hissi kuçayadi. Holbuki, inson hayotidagi köplab bebaho ne’matlar moddiy qiymat bilan ölçanmaydi. Soğliq, xotirjamlik, samimiy munosabat, mehr-oqibat va tinçlikning qadrini anglaş uçun ularning naqadar muhim ekanini çuqur his etiş lozim.
Qur’oni karimda: «Agar Allohning ne’matlarini sanasangiz, sanoğiga yeta olmaysiz», deya marhamat qilinadi (Nahl surasi, 18-oyat).
Mazkur oyat insonni atrofidagi ne’matlarga teranroq nazar taşlaşga, hayotining mazmuni haqida muşohada yuritişga va Yaratganga şukr keltirişga undaydi. Zero, şukr — şunçaki minnatdorlik sözlarini aytiş emas, balki berilgan ne’matning mohiyatini anglaş, uning qadriga yetiş va undan töğri foydalanişdir. Bunda qalbdagi e’tirof, tildagi hamd va amaldagi mas’uliyat bir-birini töldiradi.
Şu ma’noda, ne’matni anglaş inson zimmasiga muayyan mas’uliyat ham yuklaydi. U öziga berilgan imkoniyatlarni faqat şaxsiy manfaat yölida emas, balki ezgulik va yaxşilik uçun işlatişga intiladi. Bunday yondaşuv insonning hayotga munosabatini özgartiradi: u boriga befarq qaramaydi, vaqtning qadriga yetadi, yaqinlarini e’zozlaydi va özgalarning manfaatini ham hisobga oladi.
Qanoat — qalb boyligi
Zamonaviy hayot inson oldiga tobora köproq talab va imkoniyatlarni qöymoqda. Yangi maqsadlar, moddiy farovonlikka intiliş, kasbiy muvaffaqiyat va jamiyatda munosib örin egallaş istagi tabiiy. Biroq bu intilişlar me’yoridan oşib, insonning butun e’tiborini hali qölga kiritilmagan narsalarga qaratib qöysa, mavjud yutuqlaridan mamnun böliş qobiliyati susayadi. Bir maqsadga erişilgaç, boşqasi paydo böladi; yangi imkoniyat qölga kiritilgaç, undan-da yuqorisiga intiliş boşlanadi. Şu tariqa inson öz hayotini doimiy qiyoslaş va qoniqmaslik holatida ötkazişi mumkin.
Ana şunday şaroitda qanoatning ma’naviy ahamiyati yanada ortadi. Qanoat — insonning özida mavjud bölgan ne’matlarni qadrlaşi, ehtiyoj va istaklarini oqilona farqlaşi, hayotga me’yor va mas’uliyat bilan yondaşişidir. U harakatdan töxtaş, taraqqiyotdan voz keçiş yoki mavjud şaroitga könikib, imkoniyatlardan foydalanmaslik degani emas. Aksinça, qanoat insonni halol mehnat qiliş, yangi bilim va könikmalarni egallaş, munosib maqsadlar sari intiliş bilan birga, bu jarayonda içki muvozanatni saqlaşga örgatadi.
Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning hadislarida: «Haqiqiy boylik mol-mulkning köpligida emas, balki köngilning töqligidadir», deb marhamat qilingan (Imom Buxoriy va Imom Muslim rivoyati).
Bu hadis inson boyligining asl mezoniga e’tibor qaratadi. Mol-dunyo turmuş ehtiyojlarini qondiriş, oilaning farovonligini ta’minlaş va xayrli işlarni amalga oşiriş uçun muhim vositadir. Ammo uning köpligi öz-özidan qalb osoyiştaligini kafolatlamaydi. Agar insonning istaklari çeksiz bölib, u doimo özida yöq narsalarni öylasa, qölga kiritgan yutuqlari ham unga uzoq muddatli mamnunlik bermasligi mumkin.
Şunday ekan, qanoat insonni sustkaşlikka emas, oqilona intilişga; quruq orzularga emas, mas’uliyatli harakatga; hasadga emas, öz ustida işlaşga undaydi. Uning haqiqiy boyligi ham aynan şunda — inson taşqi şaroitlar özgarişiga qaramay, qalbidagi muvozanat va ma’naviy mezonlarni saqlab qola bilişidadir.
Sinovlar qarşisida sabr va tavakkul
Hayot faqat quvonç va muvaffaqiyatlardan iborat emas. Ba’zan kutilmagan muammolar, moddiy qiyinçiliklar, yaqinlarni yöqotiş, oilaviy kelişmovçiliklar yoki mehnatdagi muvaffaqiyatsizliklar kişining ruhiy holatiga ta’sir körsatadi. Bunday vaziyatlarda inson özini horğin, tuşkun yoki ojiz his qilişi tabiiy. Muhimi, qiyinçilikni hayotning yakuni sifatida qabul qilmaslik, mavjud vaziyatni töğri baholaş va undan çiqiş yöllarini izlaşdir.
Qur’oni karimda: «Albatta, qiyinçilik bilan birga yengillik bordir», deya marhamat qilinadi (Şarh surasi, 5-oyat). Bu oyat inson qalbida umidni mustahkamlaşga, sinovlar qarşisida matonat körsatişga undaydi. Sabrning mohiyati faqat kutiş yoki vaziyatga könikişdan iborat emas. U qiyinçilik paytida özini boşqara biliş, şoşqaloqlik bilan xulosa çiqarmaslik, töğri yöldan oğişmaslik va muammoni hal etiş uçun izçil harakat qilişni ham anglatadi.
Masalan, moliyaviy qiyinçilikka duç kelgan inson vaziyatni xolis baholab, daromad va xarajatlarini tartibga solişi, yangi mehnat imkoniyatlarini izlaşi, zarur bölsa, mutaxassislar maslahatiga murojaat qilişi mumkin. Oilaviy kelişmovçiliklarda esa bir-birini tinglaş, hissiyotlarni boşqariş, özaro hurmatni saqlaş va murosali yeçim topişga intiliş muhimdir. Demak, sabr muammoga befarq qaraş emas, balki uni oqilona hal etiş uçun iroda va bardoş topişdir.
Sabr bilan bir qatorda tavakkul ham insonning ma’naviy hayotida muhim örin tutadi. Tavakkul — sabablarni işga solib, qölidan kelgan çoralarni körgan holda, natijani Allohga topşiriş. Bu tuşunça harakatsizlikni yoki barça mas’uliyatni taqdirga yuklaşni anglatmaydi. Aksinça, inson öz vazifasini vijdonan bajarişi, imkoniyatlarini işga solişi va natija uning istagidek bölmaganida ham umidsizlikka berilmasligi kerak.
Şukr va sabrning özaro boğliqligi ham şunda körinadi. Farovonlik davrida şukr qiliş insonni manmanlik va isrofgarçilikdan asrasa, sinov paytida sabrli böliş uni umidsizlik va şoşqaloqlikdan saqlaydi. Tavakkul esa har ikki holatda ham qalbni mustahkamlab, insonni öz vazifasini halol va mas’uliyat bilan bajarişga undaydi.
Şu bois ma’naviy yetuklik faqat quvonçli damlarda minnatdor böliş bilan belgilanmaydi. U qiyinçiliklar qarşisida ham insoniylikni saqlaş, adolatdan çekinmaslik va ertangi kunga işonç bilan qaray bilişda namoyon böladi.
Baxtning qadrini bugun anglaylik
Köpçilik baxtni kelajakdagi muayyan natijalar bilan boğlaydi: yaxşi işga joylaşiş, uy-joyli böliş, daromadni oşiriş, farzandlar kamolini köriş yoki uzoq kutilgan maqsadga erişiş. Bunday intilişlar insonni rivojlanişga undaşi, hayotiga yönaliş berişi tabiiy. Ammo baxtni faqat kelajakdagi yutuqlarga boğlab qöyiş bugungi kunning imkoniyatlari va quvonçlarini e’tibordan çetda qoldirişi mumkin.
Inson bir maqsadga erişgaç, köpinça yangi marrani közlaydi. Agar u har safar baxtni faqat navbatdagi yutuqdan kutsa, hayotining katta qismi nimagadir erişişni kutiş bilan ötib ketişi ehtimol. Şu sababli maqsad sari intiliş bilan bugungi kunni qadrlaş örtasida muvozanat bölişi zarur. Kelajak uçun mehnat qiliş muhim, biroq bu yölda hozirgi hayotning mazmunini yöqotmaslik ham şunçalik ahamiyatlidir.
Baxtni anglaş insonning öz hayotiga qanday ma’no berişi bilan ham boğliq. Kimdir uçun bu oilasiga ğamxörlik qiliş, boşqasi uçun ilm oliş va jamiyatga foyda keltiriş, yana birov uçun esa halol mehnat qilib, farzandlarini munosib tarbiyalaşdir. Maqsadlar turliça bölişi mumkin, ammo ularni ezgu niyat, mas’uliyat va insoniylik bilan amalga oşiriş hayotga mazmun bağişlaydi.
Şu nuqtayi nazardan, boşqalarga yaxşilik qiliş ham baxtni his etişning muhim manbalaridan biridir. Muhtoj insonni qöllab-quvvatlaş, yolğiz kişining holidan xabar oliş, birovga foydali maslahat beriş yoki atrofdagilarga samimiy munosabatda böliş hamişa ham katta mablağ talab qilmaydi. Ba’zan e’tibor bilan tinglaş, dalda beriş yoki öz vaqtida bildirilgan iliq söz ham inson uçun katta ahamiyat kasb etadi.
Abu Homid Ğazzoliyning «Sabr va şukr» asarida ham uşbu fazilatlarning inson kamolotidagi örni alohida yoritilgan. Sabr va şukr masalasi insonning ma’naviy tarbiyasi, hayotdagi sinovlarga munosabati hamda ne’matlardan foydalaniş madaniyati bilan çambarças boğliq. Bu fazilatlar ustida muşohada yuritiş insonni öz xatti-harakatlarini tahlil qilişga, niyatlarini sarhisob etişga va hayotini yanada mazmunli taşkil qilişga undaydi.
Demak, baxtni faqat uzoq kelajakdan izlaş şart emas. Uni bugungi kunning ezgu imkoniyatlarini anglaş, yaqinlarga mehr körsatiş, halol mehnat qiliş va öz zimmasidagi mas’uliyatni sidqidildan ado etiş orqali ham his etiş mumkin.
Xöş, baxt siri nimada? Bu savolga har bir inson öz hayotiy tajribasi va dunyoqaraşidan kelib çiqib javob beradi. Kimdir baxtni oilaviy totuvlikda, yana kimdir ilmda, halol mehnatda yoki jamiyatga foyda keltirişda köradi. Islom ta’limotida esa şukr, qanoat, sabr va tavakkul insonning ma’naviy hayotini boyitadigan, xulq-atvorini gözallaştiradigan hamda hayot sinovlariga munosabatini mustahkamlaydigan muhim fazilatlar sifatida namoyon böladi.
Şukr insonni ne’matlarning qadriga yetişga va ulardan oqilona foydalanişga örgatadi. Qanoat istaklar va imkoniyatlar örtasida muvozanatni saqlaşga, özgalarning hayoti bilan özini doimiy taqqoslaşdan tiyilişga yordam beradi. Sabr muşkul vaziyatlarda bardoş va iroda bilan harakat qilişga undasa, tavakkul insonning mas’uliyatli intilişi bilan Yaratganga bölgan işonçini uyğunlaştiradi.
Uşbu fazilatlar bir-birini töldirgan holda insonning hayotga munosabatini teranlaştiradi. U öz oldiga maqsadlar qöyadi, ularga erişiş uçun mehnat qiladi, biroq moddiy manfaat yoki şaxsiy muvaffaqiyatni barça qadriyatlardan ustun qöymaydi.
Inson barça orzulari amalga oşişini kutib, bugungi kunni e’tiborsiz qoldirmasligi lozim. Kelajakka intiliş bilan birga, hozirgi imkoniyatlarini qadrlaş, oilasi va yaqinlariga mehr körsatiş, halol mehnat qiliş hamda jamiyatga foyda keltiriş hayotning mazmunini oşiradi.
Zero, baxt faqat qölga kiritilgan narsalarning köpligida emas, balki borining qadrini anglaş, hayotga mas’uliyat bilan yondaşiş va mavjud imkoniyatlardan ezgulik yölida foydalanişda ham namoyon böladi. Demak, çin baxt ne’matni anglab şukr qiliş, borini qadrlab qanoat bilan yaşaş, sinovlarda sabrni yöqotmaslik va har qanday şaroitda yaxşilikka intilişdir.