Salomatlik — inson hayotidagi eng ulug‘ ne’matlardan biri. Negaki, uning bilim olishi, mehnat qilishi, oilasi va jamiyatiga naf keltirishi, ezgu maqsadlarini ro‘yobga chiqarishi uchun unga kuch-quvvat va sog‘lom vujud zarur.
Islom ta’limoti ham inson salomatligiga munosabatda befarq emas. Qur’oni karim oyatlari va hadisi shariflarda insonning o‘z vujudi, hayoti va kundalik odatlariga mas’uliyat bilan yondashishi, pok va halol narsalardan foydalanishi, o‘ziga zarar yetkazuvchi ishlardan saqlanishi kabi tamoyillar ilgari suriladi.
Bu qarashlar sog‘lom turmush tarzini faqat kasalliklarning oldini olish vositasi sifatida emas, balki insonning o‘ziga berilgan ne’matlarga bo‘lgan munosabati sifatida ham namoyon etadi. Ya’ni sog‘lom yashash — insonning o‘z hayotiday ulug‘ omonatga mas’uliyat bilan qarashi, imkoniyatlardan oqilona foydalanishi va o‘z vujudini qadrlashi demak.
Salomatlik — ulug‘ ne’mat
Qur’oni karimning “At-Tin” surasi, 4-oyatida: “Biz insonni eng go‘zal qiyofada yaratdik”, deya marhamat qilinadi. Ushbu oyat insonning yaratilishidagi ulug‘lik va uning zimmasidagi mas’uliyatni anglash uchun muhim manbalardan biridir. Inson o‘ziga berilgan imkoniyatlarni qadrlashi, vujudiga zarar yetkazuvchi odatlardan tiyilishi lozim.
Shu nuqtayi nazardan, sog‘lom turmush tarzi insonning kundalik hayotidagi kichik tanlovlardan boshlanadi. Nima iste’mol qilamiz? Kun tartibimiz qanday? Jismoniy faollikka vaqt ajratamizmi? Dam olish va uyquga yetarlicha e’tibor beramizmi? Sog‘lig‘imizga zarar yetkazishi mumkin bo‘lgan odatlardan o‘zimizni tiyayapmizmi? Xullas, omonat jonga munosabatda qanchalik mas’uliyatlimiz? Ana shu savollarga beriladigan javob insonning o‘z salomatligiga yondashuvini ko‘rsatadi.
Salomatlikni asrash bir martalik harakat emas. U kundalik intizomni, me’yor va ongli yondashuvni talab qiladi. Zero, insonning bugungi odatlari uning ertangi holatiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Shu bois sog‘lom turmush tarzini keyinga qoldirmasdan, uni hayotning odatiy qoidalaridan biriga aylantirish muhim.
Payg‘ambarimiz Muhammad sollallohu alayhi vasallam: “Ikki ne’mat borki, odamlar ularning qadriga yetmaydi: sog‘lik va bo‘sh vaqt”, deganlar.
Bu hadisi sharif inson e’tiborini ikki katta boylikka — salomatlik va vaqtga qaratadi. Har ikkisi ham inson ixtiyoridagi, biroq doimiy bo‘lmagan ne’matlardir. Vaqtni boy bergan inson uni ortga qaytara olmagani kabi, salomatlikka yetkazilgan ayrim zararlarni ham avvalgidek holatga keltirish oson emas. Demak, mavjud imkoniyatning qadriga yetish, undan oqilona foydalanish va uni asrash insonning kundalik hayotidagi muhim vazifalardan biridir.
Halol va me’yoriy ovqatlanish — sog‘lom hayotning muhim asosi
Inson salomatligi haqida gap ketganda, avvalo, uning kundalik dasturxoniga nazar tashlanishi lozim. Chunki oziqlanish inson hayotining ajralmas qismi bo‘lib, bu madaniyat uning umumiy hayot tarzida muhim o‘rin egallaydi.
Islom ta’limotida taom masalasiga faqat qorin to‘ydirish nuqtayi nazaridan qaralmaydi. Uning halolligi, pokligi va me’yorida iste’mol qilinishi ham e’tiborga olinadi. Qur’oni karimning “Baqara” surasi, 168-oyatida: “Ey insonlar! Yer yuzidagi halol va pok narsalardan yenglar”, deyiladi.
Mazkur ko‘rsatma insonni oziq-ovqat tanlashda e’tiborli bo‘lishga undaydi. Ya’ni dasturxonga tortilayotgan taomning mavjudligi bilangina kifoyalanib qolmasdan, uning halol-pokligiga ham ahamiyat berish zarur. Bu esa ovqatlanish madaniyatini insonning ma’naviy hayoti bilan ham bog‘laydi.
Bundan tashqari to‘g‘ri taomlanishda me’yor ham katta ahamiyat kasb etadi. Zero, sog‘lom ovqatlanish faqat ayrim mahsulotlardan voz kechish degani emas. Eng avvalo, me’yorni bilish zarur. Chunki foydali taom ham me’yoridan ortiq iste’mol qilinsa, inson organizmiga ortiqcha yuk bo‘lishi mumkin. Shuning uchun taomlanishdagi tartib, miqdor va me’yor masalasiga e’tibor berish sog‘lom hayotning muhim shartlaridan biridir.
Hadisi sharifda insonning qornini to‘ldirib yubormasdan, me’yorida ovqatlanishi haqida tavsiya berilib, qorin uch qismga — taom, suv va nafas uchun ajratilishi bayon qilinadi.
Bu o‘gitda ovqatlanishning o‘ziga xos madaniyati mujassam. Inson dasturxon oldida o‘z nafsini cheklay bilishi, ortiqcha iste’moldan tiyilishi va me’yorni saqlashi kerak. Bunday yondashuv nafaqat jismoniy salomatlik, balki insonning o‘zini boshqara olish qobiliyati, toqati kuchi bilan ham bog‘liq.
Ayniqsa, farzand tarbiyasida bu jihat muhim. Bola ota-onasining ovqatlanish odatlarini kuzatib ulg‘ayadi. Oilada me’yorli taomlanish, foydali mahsulotlarga e’tibor, ortiqcha isrofdan tiyilish kabi qadriyatlar shakllansa, bu ko‘nikmalar bolaning keyingi hayotida ham davom etishi mumkin.
Shu ma’noda sog‘lom ovqatlanish shaxsiy odat bilan cheklanmay, oilaviy madaniyatga aylangandagina yanada barqaror natija beradi.
Me’yor — sog‘lom hayotning muhim tamoyili
Islom ta’limotida umuman me’yor tushunchasi alohida ahamiyatga ega. Ovqatlanishda ham aynan shu tamoyil muhim o‘rin tutadi. Inson o‘z ehtiyojini anglab, unga yarasha iste’mol qilishi, ortiqcha narsalardan tiyilishi lozim.
Bu borada bugungi kunda keng tarqalgan “sog‘lom ovqatlanish” tushunchasi bilan diniy manbalardagi me’yor va ehtiyotkorlik haqidagi tavsiyalar o‘rtasida mazmuniy mushtaraklikni ko‘rish mumkin. Shu bois sog‘lom ovqatlanishni shunchaki zamonaviy tavsiya sifatida emas, insonning o‘ziga berilgan ne’matni qadrlash va unga mas’uliyat bilan munosabatda bo‘lishning amaliy ko‘rinishi sifatida qarash mumkin.
Harakat — hayot faoliyatining tabiiy ehtiyoji
Sog‘lom ovqatlanish inson organizmiga zarur bo‘lgan quvvatni ta’minlasa, jismoniy harakat ana shu imkoniyatdan to‘g‘ri foydalanishga xizmat qiladi. Shu bois sog‘lom turmush tarzini faqat dasturxondagi tanlovlar bilan cheklab bo‘lmaydi. Kundalik hayotda yetarli darajada harakat qilish, badantarbiya bilan shug‘ullanish va jismoniy faollikni odatga aylantirish ham uning muhim tarkibiy qismidir.
Inson tabiatan harakatchan qilib yaratilgan. Biroq bugungi texnologik taraqqiyot va qulayliklarning ko‘payishi kundalik jismoniy faollikning kamayishiga olib kelishi mumkin. Uzoq vaqt o‘tirib ishlash, transportdan ortiqcha foydalanish, bo‘sh vaqtni asosan ekran qarshisida o‘tkazish kabi odatlar insonning kundalik harakat miqdorini sezilarli darajada qisqartiradi. Shuning uchun zamonaviy sharoitda jismoniy faollikni alohida ravishda rejalashtirish ehtiyoji yuzaga kelmoqda.
Islom manbalarida ham jismoniy chiniqish va faol hayot tarziga e’tibor berilgan. Xususan, Rasululloh sollallohu alayhi vasallam yugurish, kamondan o‘q otish, suzish va kurash kabi mashg‘ulotlarga ahamiyat berganlari ta’kidlanadi.
Bu misollarning ahamiyati shundaki, jismoniy barkamollik inson hayotining ma’naviy jihatlaridan ayri holda tasavvur qilinmaydi. Kuchli va chiniqqan tana insonning kundalik yumushlarini bajarishi, oilasiga g‘amxo‘rlik qilishi, ilm olishi, mehnat qilishi va jamiyat hayotida faol ishtirok etishi uchun imkoniyat yaratadi. Shu sabab sportni faqat professional darajadagi mashg‘ulot sifatida tushunish to‘g‘ri emas.
Oilada birgalikdagi faollik — sog‘lom muhit omili
Jismoniy faollikning yana bir muhim jihati — uning insonlar o‘rtasidagi munosabatlarga ham ijobiy ta’sir ko‘rsatishi mumkinligidir. Ayniqsa, oilada birgalikda sayr qilish, sport bilan shug‘ullanish yoki faol hordiq chiqarish nafaqat vaqtni mazmunli o‘tkazish, balki oila a’zolari o‘rtasidagi yaqinlik, mehrni mustahkamlashga ham xizmat qiladi.
Bu borada Oisha onamiz roziyallohu anhodan rivoyat qilingan hadis e’tiborga molik. U zot Rasululloh sollallohu alayhi vasallam bilan yugurishda musobaqalashganlari, dastlab o‘zib ketganlari, keyinchalik esa Rasululloh sollallohu alayhi vasallam o‘zib ketib, “haligi bilan biru bir”, deganlari rivoyat qilinadi.
Mazkur rivoyat oilaviy munosabatlarda o‘zaro hurmat, samimiylik va birgalikdagi faol mashg‘ulotlarning o‘rni haqida ham o‘ylashga undaydi. Chunki oila faqat umumiy ro‘zg‘or va majburiyatlar birligi emas, balki birgalikda vaqt o‘tkazish, bir-birini qo‘llab-quvvatlash va yaxshi odatlarni qaror toptirish makonidir. Shu nuqtayi nazardan, sog‘lom hayot tarzini oilaning kundalik hayotiga singdirish yanada samarali bo‘lishi mumkin. Ota-ona o‘z xulqi bilan namuna ko‘rsatsa, farzand ham jismoniy faollikni tabiiy hayot tarzi sifatida qabul qiladi.
Sog‘lom avlod — to‘g‘ri tarbiyadan boshlanadi
Insonning sog‘lom hayotga munosabati asosan bolalik davrida shakllanadi. Shu sabab jismoniy tarbiya masalasini faqat katta yoshdagi insonlarning odatlari bilan bog‘lash to‘g‘ri emas. Farzandning harakatga munosabati, bo‘sh vaqtni qanday o‘tkazishi, sportga qiziqishi va o‘z salomatligini qadrlashi ham tarbiya jarayonining bir qismidir.
Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning farzandlarni suzish, otish va ot minishga o‘rgatishga targ‘ib qilganlari haqida rivoyatlar keltirilgan. Bugungi sharoitda ushbu mazmunni bolalarni turli sport turlariga jalb etish, ularning harakatga bo‘lgan ehtiyojini qo‘llab-quvvatlash, bo‘sh vaqtini mazmunli tashkil etish orqali davom ettirish mumkin.
Uyqu va dam olish — kun tartibining muhim bo‘g‘ini
Faol kunning o‘zi yetarli emas. Organizmga tiklanish uchun vaqt ham kerak. Shu sabab sog‘lom turmush tarzida mehnat va dam olish o‘rtasidagi muvozanat alohida ahamiyat kasb etadi.
Qur’oni karimning “An-Naba’” surasi, 9-oyatida: “Uyqungizni dam olish vositasi qildik”, deya marhamat qilinadi. Uyquni shunchaki kunning bo‘sh qismi sifatida qabul qilish emas, balki insonning keyingi faoliyati uchun zarur bo‘lgan tiklanish jarayoni sifatida anglash muhim. Yetarli dam olmagan insonning kundalik faoliyatida diqqat, kayfiyat va ish unumdorligi bilan bog‘liq qiyinchiliklar yuzaga kelishi mumkin.
Ayniqsa, bugungi tezkor hayot sharoitida kun tartibini to‘g‘ri tashkil etish dolzarb masalalardan biridir. Ish, o‘qish, oilaviy vazifalar va dam olish o‘rtasidagi muvozanat buzilsa, insonning umumiy hayot sifati ham bundan ta’sirlanadi. Demak, sog‘lom kun tartibi — faoliyat va hordiqning oqilona uyg‘unligi.
Ruhiy xotirjamlik — salomatlikning ma’naviy qirrasi
Salomatlik haqida gap ketganda insonning ruhiy holatini ham unutmaslik kerak. Chunki inson faqat jismdan iborat emas. Doimiy xavotir, asabiylik, ortiqcha tashvish va ruhiy zo‘riqish insonning hayot tarzini izdan chiqarishi mumkin. Shu sabab inson o‘z ruhiy muvozanatini saqlashga ham e’tibor qaratishi zarur.
Islom ta’limotida bunday holatlarda sabr, tavakkul va Allohga suyanish tushunchalariga alohida ahamiyat beriladi. Mutaxassislar ham insonning ortiqcha asabiylikdan xalos bo‘lishi, sokin muhitda dam olishi va hayotga ijobiy nazar bilan qarashi tavsiya etadi.
Qur’oni karimning “Ash-Sharh” surasi, 6-oyatidagi “Albatta, qiyinchilik bilan birga yengillik bor” mazmunidagi oyat insonni mushkul vaziyatlarda umidsizlikka tushmaslikka undaydigan ma’naviy tayanch sifatida namoyon bo‘ladi. Bu yondashuv insonni muammolardan butunlay xoli hayotga emas, balki qiyinchiliklarga bardosh bilan munosabatda bo‘lishga chorlaydi. Ruhiy xotirjamlik ham ana shunday ichki barqarorlik, sabr va umid bilan chambarchas bog‘liq.
Zararli odatlardan voz kechish — o‘ziga mas’uliyatli munosabat
Sog‘lom turmush tarzini shakllantirishda foydali odatlarni ko‘paytirish bilan bir qatorda, inson hayotiga salbiy ta’sir ko‘rsatadigan odatlardan voz kechish ham muhim.
Islom ta’limotida insonning o‘ziga zarar yetkazuvchi yo‘llardan uzoq bo‘lishi masalasiga jiddiy e’tibor qaratiladi. Ayniqsa, yoshlar tarbiyasida bu masala muhim. Farzandga zararli odatning oqibatini faqat taqiqlar orqali tushuntirishdan ko‘ra, uning sog‘lom hayot, sport, bilim, mehnat va mazmunli mashg‘ulotlarga qiziqishini qo‘llab-quvvatlash ijobiy muhit yaratishga yordam beradi. Va bu muntazamlikni talab etadi. Zero, sog‘lom turmush tarzi maxsus bir kun yoki ma’lum bir muddat amal qilinadigan tartib emas. U kundalik odatlarning yig‘indisidan tarkib topadi.
Kun davomida qancha harakat qilish, qanday oziq-ovqatni tanlash, dam olishga vaqt ajratish, ruhiy zo‘riqishni qanday yengish, zararli odatlarga munosabat bildirish — bularning barchasi insonning o‘z hayoti uchun mas’uliyatini namoyon etadi.
Islom ta’limotining bu boradagi yondashuvi ham insonni o‘ziga berilgan ne’matlarni qadrlash, me’yorni saqlash va zararli narsalardan tiyilishga undaydi. Sog‘liqni asrash shu ma’noda nafaqat jismoniy ehtiyoj, balki mas’uliyatli hayot kechirish madaniyatining bir ko‘rinishidir.
Salomatlikni asrash — kelajakka g‘amxo‘rlik
Insonning o‘z salomatligiga e’tiborli bo‘lishi aslida faqat buguni emas, balki kelajagini ham belgilaydi. Sog‘lom odatlar vaqt o‘tishi bilan insonning kundalik faoliyatiga singib, uning hayot sifatiga ta’sir ko‘rsatadi.
Bundan tashqari, o‘z salomatligiga mas’uliyatli munosabat oilaning boshqa a’zolariga, ayniqsa, farzandlarga ham ta’sir etadi. Bugun shakllantirilgan yaxshi odat ertaga keyingi avlod uchun hayotiy tajriba, zaruratga aylanishi mumkin.
Shuning uchun sog‘lom turmush tarzini targ‘ib qilishni faqat alohida bir yo‘nalish doirasida emas, balki jismoniy tarbiya, ma’naviy kamolot, oilaviy tarbiya va ijtimoiy mas’uliyat bilan bog‘liq yaxlit jarayon sifatida ko‘rish maqsadga muvofiq.
Sog‘lom hayot — ezgu maqsadlar sari yo‘l
Inson uchun berilgan umr — qaytarib bo‘lmaydigan imkoniyat. Uni qanday o‘tkazish esa ko‘p jihatdan kundalik tanlovlarimizga bog‘liq. Sog‘lom ovqatlanish, yetarli harakat, vaqtida dam olish, ruhiy muvozanatni saqlash, zararli odatlardan tiyilish va oilada yaxshi muhit yaratish — bularning har biri mazmunli hayotning alohida bo‘g‘ini.
Islom ta’limoti insonni hayotning turli jabhalarida me’yorni saqlashga, ne’matlarni qadrlashga va o‘ziga hamda boshqalarga zarar yetkazmaslikka chorlaydi. Zero, sog‘lom tana faol hayot uchun imkon bersa, xotirjam ruh ezgu maqsadlar sari dadil qadam tashlashga kuch ato etadi. Ana shu ikki jihat uyg‘unligi inson hayotini mazmunli, samarali va barakali etuvchi muhim omillardandir.
Ma’ruf Toshbekov,
“Ziyo” media markazi katta muharriri