TANQIDIY FIKRLASH – DINIY MUTAASSIBLIKKA QARSHI RUHIY IMMUNITET
Bugungi kunda axborot oqimi tezlashgan, turli g‘oyalar inson ongiga osongina yetib boradigan davrda shaxsni buzg‘unchi oqimlar ta’siridan asraydigan eng ishonchli ichki himoya vositalaridan biri – sog‘lom, tanqidiy fikrlash qobiliyatidir. Diniy mutaassib guruhlar ta’siriga berilgan shaxslarning psixologik xususiyatlarini o‘rganish shuni ko‘rsatdiki, mutaassiblik avvalo fikrning emas, balki fikrlash tarzining buzilishi natijasida yuzaga keladi.
Psixologik tadqiqotlar diniy mutaassiblikning muhim belgisi sifatida tafakkurdagi rigidlik, ya’ni biror g‘oyaga hech qanday tahlilsiz, ko‘r-ko‘rona berilishni ko‘rsatadi. Mutaassib shaxs unga yo‘naltirilgan har qanday axborotni mustaqil baholamaydi, balki uni mulohazasiz qabul qiladi. Buning aksicha, o‘ziga nisbatan tanqidiy munosabatda bo‘la oladigan, o‘z fikri va e’tiqodini dalil asosida tekshirib ko‘radigan inson mutaassiblikka berilmaydi. Sababi, bunday shaxs avvalo o‘zining mustaqil nuqtayi nazariga ega bo‘ladi va o‘zgalar singdirmoqchi bo‘lgan g‘oyani aql tarozisida o‘lchaydi.
Aynan shu sababli buzg‘unchi oqimlar o‘z izdoshlarida tanqidiy fikrlashni so‘ndirishga, ularning muloqot va munosabat doirasini faqat o‘z guruhi bilan cheklashga, bo‘sh vaqt qoldirmaslikka harakat qiladi. Ular “maqsad vositani oqlaydi” degan tamoyilni, “biz – haq, ular – nohaq” qabilidagi qarama-qarshi tafakkurni singdiradi va muqaddas matnlarni o‘z manfaatlariga moslab talqin qiladi. Bularning barchasi insonni mustaqil mushohadadan mahrum etishga qaratilgan.
Islom ta’limoti esa insonni aql yuritishga, mushohada va tafakkurga undaydi. Alloh taolo Qur’oni karimda: “Bilganlar bilan bilmaganlar teng bo‘lurmi?” (“Zumar” surasi, 9-oyat), deya marhamat qiladi. Boshqa bir oyatda ota-bobolarining yo‘liga aqlsiz (hech bir fikr yuritmasdan, aql tarozisiga solib ko‘rmasdan) ergashuvchilar qoralanadi: “Ularga: “Alloh nozil qilgan narsaga ergashinglar”, deyilsa, ular: “Yo‘q, biz ota-bobolarimizni nimaning ustida topgan bo‘lsak, o‘shanga ergashamiz”, deydilar. Agar ota-bobolari hech narsani aql bilan anglamagan va hidoyat topmagan bo‘lsalar ham-a?!” (“Baqara” surasi, 170-oyat).
Mazkur oyatlar ilmsiz va tahlilsiz ergashuv emas, balki bilim hamda mushohadaga asoslangan e’tiqodni targ‘ib qiladi. Shu bois ilm-ma’rifatni egallash, masala yuzasidan biror hukm chiqarish faqat mukammal bilim sohibi bo‘lgan mujtahid darajasidagi olimlar vakolatiga kirishi qadimdan ta’kidlangan. Ya’ni har bir kishi o‘zicha “mustaqil hukm chiqaruvchi” bo‘lib olishi mumkin emas. Albatta, bu ham ilm, ham mas’uliyat talab qiladigan ish sanaladi.
Xulosa qilib aytganda, mutaassiblikka qarshi turishning eng samarali psixologik vositasi – yoshlarda mustaqil va tanqidiy fikrlash, ilmga tayanish hamda o‘zini ham, eshitgan har qanday g‘oyani ham aql tarozisida o‘lchash ko‘nikmasini shakllantirishdir. Sog‘lom tafakkur va chuqur bilim insonni har qanday buzg‘unchi/radikal ta’sirdan asraydigan mustahkam ruhiy immunitet bo‘lib xizmat qiladi.
Qaxxorov Sarvarbek Sayfiddinovich
O‘zbekiston xalqaro islomshunoslik akademiyasi
“Din psixologiyasi va pedagogikasi” kafedrasi tadqiqotchisi