DINIY MUTAASSIBLIK — E’TIQOD EMAS, PSIXOLOGIK MUVOZANATNING BUZILISHI
Din insonni ezgulik va rahm-shafqatga, mas’uliyat hamda mo‘tadillikka chorlaydi. Diniy mutaassiblik esa e’tiqodning kuchliligi emas, balki bir qarashga ko‘r-ko‘rona yopishib olish, boshqa fikrlarni mutlaqo inkor etish va o‘z nuqtayi nazarini yagona haqiqat, deb qabul qilish holatidir. Bunday vaziyatda diniy tuyg‘u insonning tafakkuri, axloqi va jamiyat bilan sog‘lom munosabatini mustahkamlash o‘rniga, uning fikrlash doirasini toraytirib qo‘yishi mumkin.
Diniy mutaassib guruh ta’siriga berilgan shaxslarning psixologik xususiyatlari bo‘yicha o‘tkazilgan tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, mutaassiblikka moyillikni faqat bitta temperament, yosh yoki jins bilan izohlab bo‘lmaydi. Har bir insonning diniy e’tiqodi va diniy amallarni bajarishi individual xususiyatga ega. Shu sababli “falon xarakterdagi odam albatta mutaassib bo‘ladi”, degan hukm ilmiy jihatdan noto‘g‘ridir. Biroq hissiy qo‘zg‘aluvchanlik, o‘ziga past yoki haddan tashqari yuqori baho berish, mustaqil qaror qabul qilishdagi qiyinchilik, kuchli rahnamoga tobelik va “biz haqmiz, boshqalar adashgan” tarzidagi keskin fikrlash xavfini oshirishi mumkin.
O‘tkazilgan tadqiqotlar natijasida o‘zini nazorat qilish darajasi oshgani sari hissiy qo‘zg‘aluvchanlik pasayishi aniqlangan. Demak, insonning g‘azab, qo‘rquv yoki hayajon ta’sirida darhol hukm chiqarmasligi, eshitgan ma’lumotini tekshirishi va oqibatini o‘ylashi muhim ruhiy himoya hisoblanadi. O‘ziga sog‘lom ishonch, ijtimoiy dadillik, mas’uliyat, sabr-toqat va ziyraklik ham shaxsning mustaqil fikrlashiga yordam beradi.
Qur’oni karimda – “Alloh sizlarga yengillikni istaydi, sizlarga og‘ir bo‘lishini istamaydi” (“Baqara” surasi, 185-oyat), deb marhamat qilingan. Bu oyat dinni insonni ruhiy bosim, adovat va murosasizlikka olib boruvchi vosita sifatida emas, balki hayotiga ma’no, tartib va yengillik olib kiruvchi hidoyat sifatida anglash zarurligini ko‘rsatadi.
Xulosa qilib aytganda, mutaassiblikning mezoni ibodatning ko‘pligi emas, balki insonning boshqa fikrlarga nisbatan murosasizligi, hissiyotini boshqara olmasligi va guruh yoki yetakchiga ko‘r-ko‘rona bo‘ysunishidir. Sog‘lom e’tiqod esa ilm, tafakkur, mehr, mas’uliyat va o‘zini nazorat qilish bilan uyg‘unlashadi.
Qaxxorov Sarvarbek Sayfiddinovich
O‘zbekiston xalqaro islomshunoslik akademiyasi
“Din psixologiyasi va pedagogikasi” kafedrasi tadqiqotchisi