GʻOLIBNING QALBINI ZABT ETGAN MAʼRIFAT
Sayfiddin Boxarziy ziyoratgohi
(2026 yil)
Buxoroning Fathobod mavzesidagi qadimiy maqbara qarshisida turgan inson bir haqiqatni chuqur his qiladi: tarixda shunday zotlar borki, ular qoʻlida na qilich, na saltanat boʻlgan, ammo soʻzi hukmdorlarning qalbigacha yetib borgan. Sayfiddin Boxarziy ana shunday ulkan maʼnaviy qudrat sohiblaridan edi. U ilmni xonaqoh devorlari orasida saqlab oʻtirmadi, uni jamiyatni tarbiyalaydigan, zolimni ogohlantiradigan va gʻolibning qalbini ham haqiqat oldida tiz choʻktiradigan kuchga aylantirdi. Bugun bu qadamjo faqat XIII asr mutasavvufi xotirasi saqlangan maqbara emas. Prezident Shavkat Mirziyoyev tashabbusi bilan uning atrofida “Islom tamadduni namoyandalari” xiyoboni barpo etilmoqda. Xiyobonda Abu Hafs Kabir Buxoriy, Abu Bakr Kalobodiy, Mustamliy Buxoriy, Hazrat Poyanda Muhammadshoh Axsaviy singari allomalar memoriallari, masjid, tahoratxona, hunarmandchilik markazi, mehmonxona, kutubxona va anjumanlar zali qurilishi koʻzda tutilgan. 2026 yil Ramazonida majmuadagi masjid bitkazilib, namozxonlarga topshirildi.
Bu bunyodkorlikning maʼnosi bir inshootni taʼmirlashdan kengroq. U Buxoro maʼnaviy tarixining parokanda sahifalarini yagona maʼrifat makonida birlashtirish, ziyoratni ilm bilan, xotirani tadqiqot bilan, ajdodlarga ehtiromni kelajak oldidagi masʼuliyat bilan bogʻlashga xizmat qiladi.
Boxarzdan Buxoroga eltgan ilm yoʻli
Sayfiddin Boxarziyning toʻliq ismi Abul Maʼoliy Saʼid ibn Mutohhar ibn Saʼid ibn Ali Qoidiy Boxarziydir. U 586 hijriy (milodiy 1190) yili Boxarzda tugʻilgan. Boxarz Nishopur nohiyalaridan biri boʻlib, bugungi kunda Toybod va Boxarz viloyatlariga boʻlingan hududdir. “Sayfiddin” uning laqabi, “Abul Maʼoliy” esa kunyasidir. Buxoroning Fathobod mavzesida dafn etilgani sababli u “Xoja Fathobod” nomi bilan ham tilga olingan. Zamondoshlari esa uni “Shayxul olam”, “Ulugʻ shayx” deb eʼzozlaganlar.
U dastlabki taʼlimni Boxarzda oldi. Yoshligidan haj safariga chiqdi, soʻng ilm izlab Hirot, Nishopur va Bagʻdodga bordi. Fiqh va hadisni oʻsha davrning yetuk muhaddis hamda faqihlaridan oʻrgandi. Rivoyatlarga koʻra, Bagʻdodga kelganida u oʻn bir yoshda boʻlgan va Ibn Javziy hamda Suhravardiylardan saboq olgan. Xurosonda Muayyid Tusiy, Fazlulloh ibn Muhammad ibn Ahmad Nuqoniy, Ibrohim ibn Solor Xorazmiydan, Bagʻdodda Ali ibn Muhammad Mavsiliy, Abul Futuh Husariy, Ismoil ibn Saʼdulloh ibn Hamdiy va Mushrif Xolisiydan hadis eshitgan.
Biroq Boxarziyning ilm yoʻli faqat rivoyat va fiqh bilan cheklanmadi. U tasavvufni Najmiddin Kubrodan oʻrganish uchun Xorazmga bordi. Bundan avval Hirotda Shayx Tojiddin Mahmud ibn Haddod Ashnahiydan xirqa olgan edi. Bahouddin Salomihiy, Saʼd Sarrom Haraviy va Muxtor Haraviyni ham ustoz tutdi. Tafsir va qiroʼat ilmlarini esa Shayxul imom Sadrul qiroʼa Yusuf ibn Muhammad ibn Fidiy Xorazmiydan oʻrgandi. Bu ilmlar bir-biridan alohida yoʻnalishlar emas edi. Hadis unga manbani, fiqh mezonni, qiroʼat kalomning nozikligini, tasavvuf esa qalb tarbiyasini berdi. Shu bois Boxarziyning keyingi faoliyatida olimning dalili, voizning taʼsiri va murshidning masʼuliyati bir butun qiyofa kasb etdi.
Fathobodda yoqilgan maʼrifat chirogʻi
Najmiddin Kubrodan xalifalik xirqasini qabul qilganidan soʻng, ustozining koʻrsatmasi bilan Buxoroga keldi va Fathobod mahallasida xonaqoh qurdirdi. Zahabiyning maʼlumotiga koʻra, Kalabodda ham madrasa barpo ettirgan. Sarrofon masjidida muridlar va ilmga ishtiyoqmand kishilarga vaʼz-nasihat qildi. Qisqa vaqt ichida Buxoro ahlining hurmat-ehtiromini qozondi.
U “Sahihi Buxoriy”dan dars berib, hadislarni sharhladi. Manbalarda uning qirq hadisni jamlagan “Arbaʼin” asarini yozgani ham qayd etiladi. Tarixchilar Boxarziyni fiqhiy ixtiloflar, hadis va oyatlardagi latif maʼnolarning bilimdoni sifatida eʼtirof etganlar. Buxoroda Ahmad Mahbubiy, Jamoliddin Ali ibn Ibrohim Kardariy, Abu Rashid Isfahoniy va Muhammad ibn Muhammad Abu Rashid Gʻazzoldan hadis eshitib, rivoyat qilgani uning ilm talab qilishdan umr boʻyi toʻxtamaganini koʻrsatadi. Shu jihatdan Fathobod xonaqohi faqat zikr va xilvat maskani emas, hadis, fiqh, tafsir, qiroʼat va axloq uygʻunlashgan maʼrifat dargohi edi. Boxarziyning buyukligi ham aynan shunda: u ruhiy kamolotni ilmdan, ilmni esa jamiyat taqdiridan ayirmadi.
Podshohlar qalbiga yetgan salobat
Zahabiyning maʼlumotiga koʻra, Bagʻdoddagi xalifa Mustaʼsim Boxarziyga tuhfalar yuborib turgan. Sheroz voliysi Muzaffariddin Abu Bakr ibn Saʼd har yili ming dinor, Mavsil voliysi ham har yili hadya joʻnatgan. Manbalarda Ozarbayjon voliysi Malika binti Oʻzbek ibn Pahlavonning Paygʻambarimiz sollallohu alayhi vasallamga nisbat berilgan Uhudda singan tishni shayxga hadya sifatida yoʻllagani ham keltiriladi.
Bu maʼlumotlar Boxarziyning turli oʻlkalar hukmdorlari orasidagi yuksak nufuzidan darak beradi.
Uning Hind sultoni Nosiriddin Oybek, Sind va Moʻlton sultoni Gʻiyosiddin Balbon bilan elchilik munosabatlari va yozishmalari boʻlgan. Munqa saltanat taxtiga oʻtirgach, unga hadyalar joʻnatgan. Vazir Burhoniddin Masʼud ibn Mahmud Yalavoch esa shayx huzuriga kelganda izn berilgunicha kutib turgan. Chunki uning oʻzi taʼkidlaganidek, Boxarziyning podshohlar qalbidan oʻrin olgan katta salobati bor edi.
Ammo bu nufuz Boxarziyni saroyning maddohiga aylantirmadi. Aksincha, u islom ravnaqi va jamiyat adolati uchun moʻgʻul hukmdorlari hamda vazirlarining xatosini yuziga aytishdan choʻchimadi. V.V. Bartold keltirgan maʼlumotga koʻra, u moʻgʻul vaziri Habash Amidga yoʻllagan maktubida boshqaruv, ilm va jasorat masʼuliyatini keskin qoʻygan.
“Aqlsizlar xoʻjayin boʻlganda, aqlli odamlar oʻzlarini chetga olganlari yaxshiroq. Saroy minbarga aylanganda, umuman minbar boʻlmagani yaxshiroq”.
Sayfiddin Boxarziyning Habash Amidga maktubidan
Bu soʻzlarda murosa bilmas haqiqat bor. Boxarziy hukmdorni haqorat qilmadi, ammo hokimiyatning axloqiy chegarasini aniq belgiladi: rahbarlik ilm, tadbir, jasorat va adolatsiz toʻkis boʻlmaydi. Shu kabi voqealardan soʻng u gʻolibni magʻlubning diniga kiritgan maʼnaviy qudrat sohibi sifatida “Shayxul olam” nomi bilan shuhrat topdi.
Botuxonning kichik ukasi, Oltin Oʻrda xoni Berkaxonning islomni qabul qilishi bilan bogʻliq rivoyatlar turlicha. Biroq deyarli barcha muarrixlar uning Sayfiddin Boxarziy taʼsirida musulmon boʻlganini taʼkidlaydilar. Demak, Fathoboddagi bir olimning soʻzi Buxoro chegarasida qolmadi; u ulkan saltanatning maʼnaviy yoʻnalishiga taʼsir koʻrsatdi.
Olimni ulugʻlagan olim
Boxarziy oʻziga koʻrsatilgan ehtiromni shaxsiy maqom deb emas, ilmning qadri deb angladi. “Tuhfat uz-zoirin”da keltirilishicha, u Buxoroda dunyoviy narsalarga ehtiyoj sezmagan ikki buyuk zotni alohida eʼtirof etgan: biri Abu Bakr Ishoq Gulobodiy — Kalabodiy, ikkinchisi Hasan Namadpoʻsh edi.
U Xartangda Imom Buxoriy qabrini ziyorat qilib, qubbasini yangilatgan, pardalar ildirgan va qandillarini almashtirgan. Shuningdek, Imom Buxoriyning “Tarix al-kabir” asarini koʻchirtirgan. Tadqiqotchi N. Toʻrayevning maʼlumotiga koʻra, Boxarziy koʻchirtirgan mazkur nusxa Istanbuldagi Ahmad III kutubxonasida 2969 raqami ostida saqlanadi. Bu harakat shunchaki obodonchilik emas, olimdan olimga, asrdan asrga oʻtgan maʼnaviy oqibat namunasi edi.
Qoʻlyozmalarda yashagan meros
Sayfiddin Boxarziy arab va fors tillarida bir qator asarlar yozgan. “Vaqoyeʼ al-xalvat”, “Kitobi avrod”, “Risolai dar ishq”, “Vasoyo”, “Risolai vasiyat us-safar”, “Sharhi asmo al-husna”, “Ruboiyot”, “Fatovoyi irfoniy” va “Arbaʼin” shular jumlasidandir. Ularning qoʻlyozma nusxalari jahon fondlarida saqlanib, tadqiqotchilar tomonidan oʻrganilgan va nashr etilgan.
Allomaning vafot sanasi borasida manbalarda turli maʼlumotlar uchraydi. Ayrim asarlarda 656/1258, boshqalarida 658/1260 yillar koʻrsatilgan. Muhammad Javod Shams va boshqa koʻplab tadqiqotchilar keltirgan, nisbatan toʻgʻri deb qabul qilingan maʼlumotga koʻra, Sayfiddin Boxarziy 659 hijriy yilning 25-zulqaʼda oyi, payshanba kechasi, xufton vaqtining oxirida, bir haftalik bemorlikdan soʻng — 1261 yil 21 oktyabrda Fathobodda vafot etgan va shu yerda dafn qilingan.
Maqbaradan maʼrifat xiyoboniga
Sayfiddin Boxarziy maqbarasi turli davrlarda kengaytirilgan va taʼmirlangan.
Uzoq yillar davomida uning atrofi qabristonga aylanib borgan. 1929–1933 yillarda maqbara tevaragidagi qabrlar olingan, devorlarning ostki qismi taʼmirlangan. XX asrning 50–60-yillarida bu yerda bir necha bor arxeologik tadqiqotlar va taʼmirlash ishlari amalga oshirilgan. Mustaqillik yillarida maqbara yana bir necha marta obod qilindi, Nilufar bogʻi oʻrnida yangi bogʻ barpo etildi.
Bugun boshlangan yangi bosqich esa qadamjoning vazifasini yanada kengaytirmoqda. “Islom tamadduni namoyandalari” xiyoboni Buxoro zaminidan yetishib chiqqan allomalar xotirasini bir butun tarixiy manzarada koʻrsatadi. Masjid ibodatga, kutubxona ilmga, anjumanlar zali muloqot va tadqiqotga, hunarmandchilik markazi esa halol mehnat anʼanasiga xizmat qiladi. Sayfiddin Boxarziy merosi bir haqiqatni eslatadi: olimning kuchi hukmdorga yaqinligida emas, haqiqatni uning oldida ham ayta olishidadir. Ilm bilan zabt etilgan qalb asrlardan uzoq yashaydi.
Abdulhamid Muxtorov,
O‘zbekiston yozuvchilar uyushmasi a’zosi