DAHBEDDA PORLAGAN MAʼRIFAT NURI
Maxdumi Aʼzam ziyoratgohi – Prezident Shavkat Mirziyoyev tashabbusi bilan obod etilgan tasavvuf, tarix va maʼnaviy tarbiya maskani
(2025–2026 yillar)
Samarqand zaminida shunday maskanlar borki, ularning sukutida asrlar soʻzlaydi.
Oqdaryo tumanidagi Dahbed shaharchasida joylashgan Maxdumi Aʼzam ziyoratgohi ana shunday tabarruk dargohdir. Bu yerda Naqshbandiya taʼlimotining yirik rahnamosi, faqih, faylasuf, axloqshunos va maʼrifatparvar Sayyid Ahmad Xojagi Kosoniy Dahbediy – Maxdumi Aʼzam mangu qoʻnim topgan. Dahbeddagi qadimiy chinorlar, oʻn ikki gumbazli xonaqoh, marmar dahma va asrlar davomida saqlangan qabrtoshlar bir avliyo xotirasinigina emas, Movarounnahrning ulkan maʼnaviy tarixini oʻzida mujassam etgan. Bu dargoh Xoja Ahror Valiy maktabidan Maxdumi Aʼzamga oʻtgan maʼrifat silsilasi, Yalangtoʻsh Bahodirning bunyodkorligi, Samarqand ulamolari, hukmdorlari va sayyidlarining tarixiy xotirasi tutashgan noyob majmuadir.
2025–2026 yillarda Prezident Shavkat Mirziyoyev tashabbusi bilan ushbu qadamjoda amalga oshirilgan keng koʻlamli rekonstruksiya va obodonlashtirish ishlari uning tarixida yangi davrni boshlab berdi. Qariyb besh gektar hudud tartibga keltirildi, tarixiy masjid va dahma qabristoni restavratsiya qilindi, 1100 kishiga moʻljallangan yangi masjid, uch qavatli avtoturargoh, kirish darvozasi, tahoratxona, maʼmuriy va xizmat binolari, qoʻshimcha ayvonlar barpo etildi. Ziyoratgohning qabul quvvatini avvalgi besh ming kishidan bir vaqtning oʻzida oʻttiz besh ming nafargacha oshirish uchun zamonaviy infratuzilma yaratildi.
Bu ishlar shunchaki qurilish yoki hududni koʻrkamlashtirish emas. Ular milliy xotirani tiklash, tasavvufning insonparvarlik mohiyatini yosh avlodga yetkazish, ziyorat odobini maʼrifat bilan uygʻunlashtirish va Oʻzbekistonning jahon ziyorat turizmidagi oʻrnini mustahkamlashga qaratilgan ulkan maʼnaviy harakatdir. Davlat rahbarining allomalar va avliyolar merosiga boʻlgan cheksiz ehtiromi tufayli Dahbedning tarixiy nuri XXI asrda yanada ravshan porladi.
Kosonda tugʻilgan buyuk maʼrifatparvar
Maxdumi Aʼzamning toʻliq ismi Sayyid Ahmad Xojagi ibn Sayyid Jaloliddin Kosoniy Dahbediydir. U hijriy 866 (milodiy 1461–1462) yillarda Fargʻona vodiysining Koson shahrida, bugungi Namangan viloyati hududida dunyoga kelgan. Manbalarda uning xonadoni ilm, taqvo va sayyidlik anʼanalari bilan shuhrat qozongani qayd etiladi.
Yosh Ahmad dastlab Kosonda taʼlim oldi. Keyin Axsikentdagi Xoja Muborak madrasasida tahsilni davom ettirib, arab tili, Qurʼon, hadis, fiqh va adabiyot ilmlarini oʻrgandi. Uning zehni, bilimga chanqoqligi va maʼnaviy kamolotga intilishi ustozlar eʼtiborini tortdi. Jaloliddin Rumiyning “Masnaviyi maʼnaviy” asarini mutolaa qilishi uning ruhiy dunyosi va tasavvufga boʻlgan qiziqishini yanada boyitdi.
Maxdumi Aʼzamning ilmiy va maʼnaviy kamolotida Mavlono Muhammad Qoziy hal qiluvchi oʻrin tutdi. Muhammad Qoziy buyuk mutasavvuf va jamoat arbobi Xoja Ubaydulloh Ahror Valiyning yetuk shogirdi, Naqshbandiya taʼlimotining obroʻli rahnamosi edi. Yosh Ahmad uning suhbati va tarbiyasida zohiriy bilim bilan botiniy poklanishni, ilm bilan amalni, zikr bilan xalq xizmati oʻrtasidagi uygʻunlikni angladi. Ustozining vafotidan keyin Movarounnahrdagi koʻplab naqshbandiy shayxlar Sayyid Ahmad Kosoniyni tariqat peshvosi sifatida eʼtirof etdilar. Uning dovrugʻi Fargʻona, Toshkent, Samarqand va Buxorodan tashqari Qashqar, Yorkent, Hindiston va boshqa oʻlkalarga tarqaldi. Olimlar, hunarmandlar, dehqonlar, amir va hukmdorlar undan maʼnaviy maslahat oldilar.
“Maxdumi Aʼzam” unvoni “eng ulugʻ ustoz”, “buyuk rahnamo” maʼnolarini anglatadi. Bu nom unga mansab yoki davlat farmoni bilan emas, ilmi, taqvosi, xalq orasidagi obroʻsi va tariqat rivojiga qoʻshgan hissasi tufayli berilgan. U butun umri davomida insonni poklik, mehnat, adolat, sabr va ezgulikka chorladi.
Xojagon–Naqshbandiya silsilasining buyuk davomchisi
Maxdumi Aʼzam merosini anglash uchun u mansub boʻlgan Xojagon–Naqshbandiya taʼlimotining mohiyatiga nazar tashlash zarur. Bu maʼnaviy maktab Markaziy Osiyoda Abduxoliq Gʻijduvoniy, Orif Revgariy, Mahmud Anjir Fagʻnaviy, Ali Romitaniy, Muhammad Bobo Samosiy, Sayyid Amir Kulol va Bahouddin Naqshband kabi ulugʻ pirlar saʼy-harakatlari bilan takomil topdi.
Naqshbandiya insonni jamiyatdan uzib qoʻyishga emas, pok qalb bilan xalq orasida yashashga chorladi. “Dil ba yor, dast ba kor” – qalb Yaratganda, qoʻl mehnatda boʻlsin, degan hikmat uning ijtimoiy mohiyatini ifodalaydi. Halol mehnat, kamtarlik, sukutda zikr, vaqt qadri, har nafasni nazorat qilish va odamlarga manfaat yetkazish tariqatning asosiy axloqiy tamoyillariga aylandi.
Bahouddin Naqshbanddan keyin bu taʼlimot Alouddin Attor, Yaʼqub Charxiy, Xoja Ahror Valiy va Mavlono Muhammad Qoziy orqali Maxdumi Aʼzamga yetib keldi. U ana shu buyuk silsilani XVI asrning murakkab siyosiy va ijtimoiy sharoitida yangi bosqichga koʻtardi. Maʼnaviy tarbiya bilan jamiyat osoyishtaligi, fuqarolar ahilligi va hukmdor masʼuliyatini oʻzaro bogʻladi. Naqshbandiya taʼlimoti keyinchalik Markaziy Osiyodan Hindiston, Usmoniylar davlati, Kavkaz, Sharqiy Turkiston, Volgaboʻyi, Yaqin Sharq va Janubi-Sharqiy Osiyogacha yoyildi. Uning global tariqatga aylanishida Maxdumi Aʼzam va uning shogird hamda avlodlarining munosib hissasi bor. Dahbediy xojalarning turli tarmoqlari Qashqar va Yorkentda katta maʼnaviy taʼsirga ega boʻldi, Maxdumi Aʼzam risolalari esa koʻplab qoʻlyozma majmualar orqali tarqaldi.
Amerikalik tarixchi Jozef Fletcher Maxdumi Aʼzamning maqomini qisqa, ammo juda teran taʼriflaydi:
“U oʻttizga yaqin diniy risola muallifi, siyosiy faol va Naqshbandiy xojalarning ikki muhim avliyolik sulolasi asoschisidir”.
Jozef Fletcher, Harvard universiteti tarixchisi, Markaziy va Ichki Osiyo boʻyicha mutaxassis
Bu eʼtirof Maxdumi Aʼzam taʼsiri bir davr yoki hudud bilan cheklanmaganini koʻrsatadi. Uning maʼnaviy maktabi Markaziy Osiyodan tashqari Sharqiy Turkiston va keng islom olami tarixida ham chuqur iz qoldirdi.
Kitoblarda mujassam tafakkur
Maxdumi Aʼzam tasavvufni faqat ogʻzaki suhbat orqali emas, ilmiy risolalar vositasida ham rivojlantirdi. U tasavvuf nazariyasi va amaliyoti, axloq, fiqh, oila, davlat boshqaruvi, ijtimoiy adolat, inson mohiyati va maʼnaviy tarbiya masalalariga bagʻishlangan oʻttizdan ziyod asar yozdi. Ularning bir qismi “Majmua ar-rasoil” – “Risolalar toʻplami” nomi ostida jamlangan. “Risolai chahor kalima”, “Zubdat us-solikin va tanbih us-salotin”, “Risolai ilmiya”, “Risolai vujudiya”, “Risolai Boburiya”, “Mirʼot us-safo”, “Sharhi gʻazali Ubaydulloh” kabi asarlar uning boy ilmiy merosidan namunalardir. Bu risolalarda insonning ichki dunyosi, nafs tarbiyasi, ustoz va shogird odobi, halol mehnat, oila masʼuliyati, hukmdor adolati va jamiyat tinchligi haqida teran fikrlar bayon etilgan.
“Risolai vujudiya”da alloma insonni oʻz qalbi va vujudiga ishlov beruvchi “vujud dehqoni” sifatida talqin qiladi. Dehqon yerni tosh va begona oʻtdan tozalab, unga urugʻ qadab, sabr bilan hosil kutganidek, inson ham qalbini yomon illatlardan poklab, ezgu fazilatlarni parvarish qilishi lozim. Bu tashbeh murakkab tasavvufiy gʻoyani xalqqa yaqin va tushunarli tilda ifodalaydi. Maxdumi Aʼzam taʼlimotida komillik jamiyatdan qochish yoki faqat shaxsiy ibodat bilan cheklanmaydi. Komil inson oilasiga, qoʻshnisiga, kasbiga, yurtiga va odamlarga masʼuliyat bilan munosabatda boʻladi. Uning qalbi pok boʻlishi mehnati, muomalasi va adolatida koʻrinishi kerak. Shu sabab allomaning qarashlari bugungi maʼnaviy tarbiya uchun ham ulkan ahamiyatga ega.
“Zubdat us-solikin va tanbih us-salotin” asarida hukmdor va amaldorlarni adolat, xalq manfaati va masʼuliyatga chaqiradi. Uning “Adolat amirlarning ibodatidir” degan mazmundagi fikri davlat boshqaruvining maʼnaviy mezonini belgilaydi. Hokimiyatning haqiqiy qadri dabdabada emas, inson qadrini asrash va jamiyatda tinchlik oʻrnatishda namoyon boʻladi.
Bobur bilan maʼnaviy muloqot
Maxdumi Aʼzamning dovrugʻi Zahiriddin Muhammad Boburga ham yetib borgan. Manbalarda Bobur u zotga chuqur ehtirom bildirgani, Maxdumi Aʼzam esa buyuk shoir va davlat arbobiga bagʻishlab “Risolai Boburiya”ni yozgani qayd etiladi. Bu munosabat Movarounnahr va Hindiston oʻrtasidagi maʼnaviy aloqalarning yorqin namunalaridandir. “Risolai Boburiya” oddiy bagʻishlov emas.
Unda maʼnaviy kamolot, tariqat odobi, inson masʼuliyati va hukmdorlikning axloqiy asoslariga doir mulohazalar mujassam. Boburiylar davlatida Naqshbandiya taʼlimoti keyingi asrlarda ham taʼsirli boʻlib qolganini hisobga olsak, Maxdumi Aʼzam fikrlarining Hindiston maʼnaviy muhitiga yetib borishi katta tarixiy ahamiyat kasb etadi.
Bu meros bugun Oʻzbekiston va Hindiston, Markaziy va Janubiy Osiyo oʻrtasidagi ilmiy-madaniy hamkorlik uchun ham mustahkam zamindir. Dahbed ziyoratgohiga kelgan xorijlik tadqiqotchi bu yerda bir mahalliy avliyo tarixini emas, butun mintaqalarni bogʻlagan maʼnaviy muloqot izlarini koʻradi.
Oʻn toldan boshlangan obod manzil
Rivoyat va tarixiy maʼlumotlarda Maxdumi Aʼzam Dahbedga kelgach, bu yerga oʻn tup tol ekkani aytiladi. “Dah” – oʻn, “bed” – tol maʼnosini anglatadi. Shu tariqa maskan Dahbed nomi bilan mashhur boʻlgan. Alloma bogʻdorlik va dehqonchilikka eʼtibor berib, halol mehnatni maʼnaviy tarbiyaning ajralmas qismi deb bilgan. Uning bogʻi va xonaqohi atrofida shogirdlar, tolibi ilmlar va mehnat ahli toʻplangan. Bu yer faqat zikr tushiladigan xilvat emas, ilm oʻrganiladigan, odamlar dardi tinglanadigan, mehnat va saxovat qadrlanadigan ijtimoiy-maʼrifiy markaz boʻlgan. Maxdumi Aʼzam 1542 yili Dahbedda vafot etib, oʻzi obod qilgan zaminga dafn etildi.
Vaqt oʻtishi bilan uning qabri atrofi ulugʻ ziyoratgohga aylandi. Samarqand hokimi va buyuk bunyodkor Yalangtoʻsh Bahodir Maxdumi Aʼzam xotirasiga yuksak ehtirom koʻrsatdi. XVII asrda bu yerda dahma, katta masjid va ilm toliblari uchun madrasa barpo etildi. Yalangtoʻsh Bahodirning oʻzi ham vasiyatiga koʻra, shu hududda dafn qilindi. Yalangtoʻsh Bahodir nomi Samarqanddagi Registon ansamblining Sherdor va Tillakori madrasalari bilan bogʻliq. Uning Dahbeddagi bunyodkorligi diniy ehtirom bilan ilm va meʼmorchilikni birlashtirgan. Shu bois ziyoratgoh Maxdumi Aʼzam merosi bilan birga Samarqand meʼmoriy va davlatchilik tarixining ham muhim yodgorligidir.
Oʻn ikki gumbazli xonaqoh va marmar dahma
Majmuaning eng monumental tarixiy inshootlaridan biri olti ustunli, oʻn ikki gumbazli xonaqohdir. Uzunchoq tarhda qurilgan bino keng yogʻoch ayvon bilan uygʻunlashgan. Uning ichki makoni jamoaviy zikr, suhbat va ibodat uchun moʻljallangan. Gumbazlar tizimi katta hajmni vazmin va mutanosib qismlarga ajratadi. Xonaqohning shimoliy qismida qariyb toʻrtburchak shakldagi, Samarqand marmari bilan qoplangan dahma joylashgan. Uning burchaklari yarimustunlar bilan bezatilib, Qurʼon oyatlari bitilgan. Dahma atrofida Maxdumi Aʼzam xonadoni, ulamolar, hukmdorlar va nufuzli shaxslarga tegishli tarixiy qabrtoshlar saqlangan. Rasmiy oʻrganishlar natijasida ziyoratgohdagi ellikdan ziyod qabrtoshning aksariyati kimga tegishli ekani aniqlangan. Ular orasida Maxdumi Aʼzamning avlodlari, Yalangtoʻsh Bahodir va uning yaqinlari, shuningdek, Shoh Hidoyat ibn Shoh Qosim va Shoh Saodat ibn Shoh Hidoyat kabi Afgʻoniston hukmdorlarining ham qabrlari bor. Bu hol Dahbedning mintaqa miqyosidagi obroʻli maʼnaviy markaz boʻlganini koʻrsatadi.
Ziyoratgoh hovlisidagi qadimiy chinor ham maskanning tirik yodgorligidir. Asrlar davomida qancha avlodlar uning soyasida dam olgan, duo qilgan va tarix haqida oʻy surgan. Prezidentning 2025 yilgi tashrifi chogʻida bu yerda daraxt ekkani ham ramziy maʼno kasb etdi: ajdodlar ekkan maʼrifat bogʻini yangi avlodlar uchun davom ettirish.
2025 yil mart: yangi loyihaning taqdimoti
2025 yil 22 mart kuni Prezident Shavkat Mirziyoyev Samarqand viloyatiga tashrifi chogʻida Maxdumi Aʼzam qadamjosini obod qilish loyihasi bilan tanishdi. Bu paytda Imom Buxoriy va Imom Moturidiy majmualarini rivojlantirish rejalari bilan bir qatorda Dahbed ziyoratgohida ziyoratchilar uchun sharoitlarni tubdan yaxshilash vazifasi ham belgilab berildi.
Mavjud tarixiy majmua asrlar davomida shakllangan nozik meʼmoriy va arxeologik muhit edi. Shu sabab rekonstruksiyada ikki talab birdek muhim boʻldi: tarixiy haqqoniylikni asrash va zamonaviy ziyoratchi uchun munosib sharoit yaratish. Yangi binolar qadimiy dahma va xonaqoh salobatini soyada qoldirmasligi, muhandislik yechimlari esa yodgorlikka zarar yetkazmasligi lozim edi. Loyihada maqbara yonida uch qavatli zamonaviy avtoturargoh, tahoratxona, kirish darvozasi, maʼmuriy va xizmat koʻrsatish binolari, yangi masjid hamda qoʻshimcha ayvonlar qurish belgilandi. Ziyoratchilar oqimini tartibga solish, piyodalar harakati, dam olish joylari va koʻkalamzor hududlar ham yagona reja asosida ishlab chiqildi. Bu tashabbus Prezident Shavkat Mirziyoyevning ziyoratgohga faqat tarixiy obʼyekt sifatida emas, inson maʼnaviyati va tarbiyasiga xizmat qiladigan jonli maskan sifatida qarashini namoyon qildi. Dahbeddagi ishlar Samarqandning Imom Buxoriy, Imom Moturidiy, Xoja Ahror Valiy va boshqa allomalar merosi bilan bogʻliq qadamjolarini yaxlit maʼrifiy yoʻnalishda rivojlantirish siyosatining bir qismiga aylandi.
2025 yil 25 noyabr: Prezident eʼtibori
2025 yil 25 noyabrda Prezident Shavkat Mirziyoyev Dahbed shaharchasiga kelib, Maxdumi Aʼzam majmuasida amalga oshirilayotgan rekonstruksiya ishlari bilan shaxsan tanishdi. Davlat rahbarining bu tashrifi qurilish surʼati, restavratsiya sifati va loyihaning maʼnaviy mazmuniga alohida talab qoʻyilganini koʻrsatdi. Oʻsha vaqtda ziyoratgohning qariyb besh gektarlik hududida katta ishlar olib borilayotgan edi. Uch qavatli avtoturargoh, yangi darvoza, kushxona, maʼmuriy binolar, tahoratxona, ming kishilik masjid va qoʻshimcha ayvonlar qurilayotgan, tarixiy inshootlarni restavratsiya qilish va hududni obodonlashtirish davom etayotgandi.
Prezident alloma ruhini yod etib, Qurʼon tilovatida ishtirok etdi va ziyoratgohda daraxt ekdi. U bogʻda asrlarga tatigulik daraxtlar oʻtqazish, hududni yanada koʻkalamzorlashtirish va tashrif buyuruvchilar uchun qulayliklarni kengaytirish boʻyicha topshiriqlar berdi.
Daraxt ekish bu yerda oddiy obodonchilik tadbiri emasdi. Nomi “oʻn tol” maʼnosini anglatgan Dahbedda Prezident qadagan nihol tarixiy xotira va kelajak oʻrtasidagi maʼnaviy bogʻlanishga aylandi. Maxdumi Aʼzam yerni obod qilib, qalb tarbiyasini dehqon mehnatiga qiyoslagan boʻlsa, Yangi Oʻzbekiston rahbari uning bogʻida yangi avlodlar soyasida maʼrifat oladigan daraxtlar ekishga daʼvat qildi.
2026 yil: ziyoratgohning zamonaviy qiyofasi
2026 yil 3 martga kelib Maxdumi Aʼzam ziyoratgohidagi keng koʻlamli qurilish, restavratsiya va obodonlashtirishning asosiy ishlari yakunlandi. Tarixiy masjid va dahma qabristoni ilmiy yondashuv asosida restavratsiya qilindi. 4,7 gektar hudud obodonlashtirilib, ziyoratchilar uchun zarur zamonaviy sharoitlar yaratildi.
Erkaklar va ayollar uchun alohida qulayliklarga ega 1100 kishilik yangi masjid qurildi. Uch qavatli avtoturargoh ziyoratgoh atrofida transport tiqilinchini kamaytirish, avtobus va yengil mashinalarni tartibli joylashtirish imkonini berdi. Yangi kirish darvozasi, tahoratxona, ayvonlar va xizmat binolari tashrif jarayonini qulay va izchil qildi.
Loyiha natijasida bir vaqtning oʻzida qabul qilinadigan ziyoratchilar sonini avvalgi besh mingdan oʻttiz besh ming nafargacha oshirish imkoniyati yaratildi. Hududda qirqdan ortiq savdo va servis obʼyekti tashkil etilishi mahalliy aholi uchun yangi ish oʻrinlari va tadbirkorlik imkoniyatlarini ochadi. Shu tariqa maʼnaviy merosni asrash aholi farovonligi bilan uygʻunlashdi.
Eng muhimi, yangi qurilishlar tarixiy majmuaning markaziy mavqeini tortib olmadi. Aksincha, avtoturargoh, xizmat va sanitariya obʼyektlarini oqilona joylashtirish orqali qadimiy xonaqoh, dahma va qabrtoshlar atrofidagi ruhiy sokinlikni asrashga sharoit yaratildi. Ziyoratchi endi maishiy tashvishlarsiz tarixiy maskanga kirib, duo, tafakkur va maʼrifatga yuzlanadi.
Tarixiy xotiraga nisbatan davlat siyosati
Shavkat Mirziyoyevning Maxdumi Aʼzam ziyoratgohini obod etishdagi munosib hissasi bitta topshiriq yoki bir tashrif bilan cheklanmaydi. U 2025 yil martda loyihani koʻrib, uning asosiy yoʻnalishlarini belgiladi, noyabrda qurilish jarayonini shaxsan nazorat qildi, tarixiy muhitni asrash, koʻkalamzorlashtirish va ziyoratchilarga munosib sharoit yaratish boʻyicha qoʻshimcha vazifalar qoʻydi. 2026 yili esa bu saʼy-harakatlar zamonaviy qiyofaga kirgan majmuada oʻz natijasini koʻrsatdi. Prezidentning allomalar merosiga munosabati mohiyatan tashqi obodonchilikdan ancha chuqur. Davlat rahbari bir nutqida: “Mana, bobolarimizga munosib bino qurdik. Endi bobolarimizga munosib ilmiy muhit yaratishimiz kerak”, degan edi. Bu tamoyil Dahbed uchun ham toʻla taalluqlidir. Maxdumi Aʼzam nomi faqat qabrtosh yoki darvoza bitigida emas, balki uning asarlarini oʻrganish, tarjima qilish, yoshlarga anglatish va xalqaro ilm ahliga yetkazishda yashashi kerak.
Yangi Oʻzbekistonda ziyoratgohlarni obod qilish milliy oʻzlikni anglash siyosatining muhim qismiga aylandi. Imom Buxoriy, Imom Termiziy, Abul Muin Nasafiy, Bahouddin Naqshband, “Yetti pir” silsilasi va boshqa ulugʻ zotlar qadamjolari qatori Maxdumi Aʼzam majmuasining yangilanishi tariximizning uzilgan rishtalarini qayta bogʻlamoqda.
Bu ishlar orqali xalq oʻz ajdodini qayta taniydi, yosh avlod esa buyuklikning manbai ilm, axloq, mehnat va xalq xizmati ekanini anglaydi. Prezidentning ehtiromi butun jamiyatga ibrat boʻlib, “ajdod merosi – muzeydagi jonsiz xotira emas, bugungi taraqqiyotga xizmat qiladigan tirik kuch”, degan gʻoyani qaror toptiradi.
Yosh avlod uchun “vujud dehqoni” sabogʻi
Maxdumi Aʼzamning “vujud dehqoni” gʻoyasi bugungi yoshlar tarbiyasi uchun nihoyatda taʼsirchan. Inson qalbi parvarishsiz qolgan yerga oʻxshaydi: unda ezgu urugʻ ekilib, muntazam mehnat qilinmasa, begona oʻtlar ildiz otadi. Bilimsizlik, loqaydlik, hasad, gʻazab va yot gʻoyalar ana shunday maʼnaviy begona oʻtlardir.
Yosh inson oʻz vujudining dehqoni boʻlishi – vaqtini qadrlashi, kitob oʻqishi, kasb oʻrganishi, tanasini va ruhini pok saqlashi, ota-ona va ustozni hurmat qilishi, axborotni ongli qabul qilishi kerak. Maxdumi Aʼzam taʼlimoti komillikni tayyor holda berilgan maqom emas, kundalik mehnat bilan yetishtiriladigan maʼnaviy hosil sifatida koʻrsatadi.
Ziyoratgohga kelgan yoshlar dahma oldida duo qilish bilan cheklanmasdan, muzey va maʼrifiy vositalar orqali allomaning asarlarini oʻrganishi, uning fikrlaridan oʻz hayoti uchun xulosa chiqarishi lozim. Shunda ziyorat shunchaki hissiy taassurotdan maʼnaviy oʻzgarishga aylanadi.
Bugun internetda turli radikal va buzgʻunchi gʻoyalar din nomidan tarqalayotgan bir paytda Maxdumi Aʼzam merosi moʻʼtadillik va maʼrifatning ishonchli manbaidir. U tariqatni jamiyatdan uzilish emas, xalq xizmati, kamolotni quruq daʼvo emas, goʻzal axloq, dindorlikni nizo emas, tinchlik va adolat bilan bogʻlaydi.
Insonparvarlik va ijtimoiy masʼuliyat maktabi
Tasavvuf islom maʼnaviyatida inson qalbini poklash, axloqni goʻzallashtirish va Yaratganga muhabbatni odamlarga yaxshilik qilish orqali namoyon etish maktabidir. Uning haqiqiy mohiyati tarkidunyochilik yoki sirli marosimlarda emas, nafsni jilovlash, halollik, kamtarlik, saxovat va sabrda koʻrinadi.
Movarounnahrda takomil topgan Xojagon–Naqshbandiya yoʻli bu fazilatlarga mehnat va ijtimoiy faollikni qoʻshdi. Bahouddin Naqshband, Xoja Ahror Valiy va Maxdumi Aʼzam kabi rahnamolar odamlarni hunar, dehqonchilik, savdo va jamoat xizmatida halol, faol boʻlishga chaqirdilar. Ular maʼnaviy taʼsirini nizolarni yumshatish, yoʻqsillarga koʻmaklashish va hukmdorlarni adolatga undash uchun ishlatdilar.
Maxdumi Aʼzamning “Tanbih us-salotin” – hukmdorlarga tanbeh yoʻnalishidagi qarashlari tasavvufning ijtimoiy masʼuliyatini namoyon etadi. U avliyolikni odamlardan ustun turish emas, ularning dardiga masʼul boʻlish deb tushungan. Shu jihatdan uning merosi Yangi Oʻzbekistonning “Inson qadri uchun” tamoyili bilan hamohangdir.
Dahbed – mintaqalarni bogʻlagan maʼnaviy chorraha
Maxdumi Aʼzam Kosonda tugʻilib, Fargʻona va Toshkentda taʼlim oldi, Buxoro va Samarqandda faoliyat yuritdi, Qashqar va Hindiston bilan maʼnaviy aloqalar oʻrnatdi. Uning hayot yoʻli Markaziy Osiyo shaharlarini bir-biriga bogʻlagan ilm va tariqat yoʻllarining timsolidir.
Dahbedda Afgʻoniston hukmdorlari va turli oʻlkalardan kelgan ulamolarning dafn etilgani ham maskanning xalqaro obroʻsidan dalolat beradi. Bugun qayta obod etilgan ziyoratgoh Oʻzbekiston, Tojikiston, Qirgʻiziston, Qozogʻiston, Afgʻoniston, Turkiya, Indoneziya, Malayziya, Hindiston, Pokiston va Xitoyning Shinjon hududida Maxdumi Aʼzam merosiga qiziquvchi ziyoratchi va tadqiqotchilarni birlashtirishi mumkin.
Bu yerda Maxdumi Aʼzam merosi boʻyicha xalqaro konferensiyalar, qoʻlyozmalar koʻrgazmalari, Naqshbandiya tarixiga bagʻishlangan ilmiy anjumanlar va yosh tadqiqotchilar maktabini tashkil etish katta maʼrifiy samara beradi. Ziyoratgoh Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi, Samarqand davlat universiteti, Oʻzbekiston xalqaro islomshunoslik akademiyasi va xorijiy ilmiy muassasalar hamkorligi uchun tabiiy maydon vazifasini oʻtashga loyiq salohiyatga ega.
Ziyorat turizmi va mahalliy aholi manfaati
Dahbed Samarqand shahriga yaqin joylashgani uni yirik ziyorat va madaniy turizm yoʻnalishlariga kiritish imkonini beradi. Imom Buxoriy, Xoja Ahror Valiy, Imom Moturidiy, Shohi Zinda va Registonni ziyorat qilgan mehmon Maxdumi Aʼzam majmuasiga ham tashrif buyurib, Samarqand maʼnaviy tarixining yana bir muhim qatlami bilan tanishadi.
Yangi avtoturargoh va xizmat binolari katta turistik avtobuslar va oilaviy ziyoratchilarni qabul qilish imkonini kengaytirdi. Qirqdan ortiq savdo va servis obʼyekti mahalliy aholiga hunarmandchilik buyumlari, kitob, milliy taom va boshqa xizmatlarni taklif etish uchun sharoit yaratadi. Bu yangi ish oʻrinlari, oilaviy tadbirkorlik va mahalla daromadining oshishiga xizmat qiladi.
Lekin ziyorat turizmini oddiy tijoratga aylantirmaslik muhim. Savdo va xizmat madaniyati qadamjoning muqaddas muhitiga mos, tartibli va halol boʻlishi kerak. Tadbirkor ham Maxdumi Aʼzamning mehnat va axloq haqidagi taʼlimotini oʻz faoliyatida namoyon etishi lozim. Shunda iqtisodiy manfaat maʼnaviy maqsad bilan uygʻunlashadi.
Koʻkalamzorlashtirishga berilgan alohida eʼtibor Dahbedning tarixiy nomi va bogʻdorlik anʼanasiga munosib. Prezident topshirigʻi asosida asrlarga tatigulik daraxtlar ekilishi kelajak avlodlar uchun ekologik va maʼnaviy meros qoldiradi. Soya-salqin xiyobonlar ziyoratchining dam olishi, sukutda tafakkur qilishi va tabiat bilan uygʻunlikni his etishiga xizmat qiladi.
Milliy oʻzlik va Uchinchi Renessans
Millat oʻz tarixini faqat siyosiy voqealar yoki janglar orqali emas, uning maʼnaviy tafakkurini shakllantirgan allomalar orqali ham anglaydi. Maxdumi Aʼzam kabi zotlar xalqimizning axloq, adolat, oila, mehnat va davlat masʼuliyati haqidagi qarashlarini asrlar davomida boyitgan.
Uning merosini oʻrganish yosh avlodga Oʻzbekiston zamini global tasavvuf va islom tafakkurining yirik markazlaridan biri boʻlganini koʻrsatadi. Naqshbandiyaning dunyo boʻylab tarqalgani, Maxdumi Aʼzam avlodlarining Sharqiy Turkiston tarixida tutgan oʻrni, uning Bobur bilan maʼnaviy muloqoti milliy tariximizni jahon jarayonlari bilan bogʻlaydi.
Prezident Shavkat Mirziyoyev ilgari surgan Uchinchi Renessans gʻoyasi ana shunday xotiradan ruhiy kuch oladi. Renessans faqat yangi laboratoriya va texnologiya bilan emas, axloqiy masʼuliyat, tarixiy ong va ilmga ehtirom bilan bunyod boʻladi. Maxdumi Aʼzam ziyoratgohining obod qilinishi shu maʼnaviy poydevorni yanada mustahkamlaydi. Yosh tadqiqotchi bu yerda qoʻlyozma merosiga qiziqadi, yosh meʼmor tarixiy restavratsiya madaniyatini oʻrganadi, tadbirkor halol xizmat va mehmondoʻstlikni anglaydi, oddiy ziyoratchi esa qalbini poklash hamda insonlarga manfaat yetkazish haqida oʻylaydi. Majmua shu tariqa turli avlod va kasb egalarini yagona maʼrifat gʻoyasi atrofida birlashtiradi.
Abadiyatga daxldor bogʻ
Bir zamonlar Sayyid Ahmad Kosoniy Dahbed zaminiga tol koʻchatlari ekib, bu yerni bogʻ va maʼrifat maskaniga aylantirgan edi. Asrlar oʻtdi. Daraxtlar almashdi, saltanatlar kelib-ketdi, ammo u ekkan maʼnaviy urugʻ yoʻqolmadi. U risolalarda, shogirdlar silsilasida, xalq xotirasida va ziyoratgoh sakinatida yashab qoldi.
2025 yili Prezident Shavkat Mirziyoyevning bu maskanga alohida eʼtibor qaratishi, rekonstruksiyani shaxsan nazorat qilishi va yangi daraxt ekishi tarixiy uzviylik, davomiylikning goʻzal ramzi boʻldi. Bir buyuk maʼrifatparvar boshlagan obodlik anʼanasini Yangi Oʻzbekiston rahbari yangi asr imkoniyatlari bilan davom ettirdi.
2026 yili zamonaviy qiyofaga kirgan Maxdumi Aʼzam ziyoratgohi endi oʻtmish va kelajak oʻrtasidagi mustahkam koʻprikdir. Uning tarixiy dahmasi ajdodlar xotirasini, yangi masjidi jamoaviy ibodatni, ayvonlari mehmondoʻstlikni, xiyobonlari hayot davomiyligini, maʼrifiy muhiti esa Uchinchi Renessans orzusini ifoda etadi.
Bu dargohga kirgan inson buyuk avliyo xotirasi oldida bosh egadi, ammo u yerdan boshini baland koʻtarib chiqadi. Chunki u oʻz xalqi qanday ulugʻ maʼnaviy merosga ega ekanini his qiladi. Bu faxr uni yaxshiroq boʻlishga, koʻproq oʻqishga, halol mehnat qilishga va Vatan ravnaqiga hissa qoʻshishga undaydi.
Prezident Shavkat Mirziyoyev tashabbusi bilan qayta obod etilgan Maxdumi Aʼzam ziyoratgohi ana shu maʼnaviy yuksalishga xizmat qiladigan qutlugʻ maskanga aylandi. U tasavvufni jaholatdan, ziyoratni xurofotdan, tarixni unutilishdan asrab, barchasini ilm, tarbiya va bunyodkorlik nuri bilan yoritdi.
Dahbed bogʻlarida ekilgan yangi nihollar yillar oʻtib ulkan daraxtlarga aylanadi. Ularning soyasida yangi avlodlar duo qiladi, kitob oʻqiydi, tarix tinglaydi. Maxdumi Aʼzamning “vujud dehqoni” haqidagi hikmati esa har bir insonni oʻz qalb bogʻiga ezgulik urugʻini ekishga chorlashda davom etadi.
Shu bois bu ziyoratgoh Yangi Oʻzbekistonning boshqa qadamjolari qatori faqat tosh, gʻisht va gumbazlardan iborat yodgorlik emas. U xalqimizning tirik xotirasi, maʼnaviy bogʻi va abadiyatga daxldor maʼrifat nuridir.
Abdulhamid Muxtorov,
O‘zbekiston yozuvchilar uyushmasi a’zosi