HIDOYAT SOHIBIGA BUNYOD ETILGAN MAʼRIFAT MASKANI
“Burhoniddin Margʻinoniy” ilmiy-maʼrifiy va turizm majmuasi – Prezident Shavkat Mirziyoyev tashabbusi bilan Fargʻona vodiysida qad rostlagan tarix, ilm va bunyodkorlik timsoli
(2025–2026 yillar)
Qadimiy Margʻilon – atlasu adras tovlanishida, hunarmand qoʻlidagi nozik naqshda, maqomning dilbar ohangida va asrlar qaʼridan kelayotgan ilm sadosida yashaydigan shahar. Buyuk ipak yoʻlining ushbu gavhari azaldan bozor va karvonlar chorrahasigina emas, tafakkur, fiqh, adabiyot va sanʼat beshigi ham boʻlgan. Tarixiy manbalarda uning “Maʼrifat ahlining vatani” degan yuksak nom bilan tilga olinishi bejiz emas. Ana shu zamindan XII asrda butun islom olami huquqiy tafakkuriga yoʻl koʻrsatgan buyuk alloma – Burhoniddin Margʻinoniy yetishib chiqdi. U yaratgan “Hidoya” asari asrlar davomida hanafiy fiqhining eng ishonchli va moʻʼtabar qoʻllanmalaridan biri boʻlib keladi. Margʻilonda tugʻilgan tafakkur mevasi Movarounnahr chegaralaridan oshib, Yaqin va Oʻrta Sharq, Turkiya, Misr, Hindiston, Pokiston, Bangladesh, Afgʻoniston va boshqa oʻlkalarning madrasa, mahkama va ilmiy davralariga kirib bordi.
2026 yil bahorida Margʻilonda ochilgan “Burhoniddin Margʻinoniy” ilmiy-maʼrifiy va turizm majmuasi ana shu ulugʻ merosga Yangi Oʻzbekistonning munosib ehtiromidir. Oʻttiz besh gektar maydonda qad rostlagan shahar ichidagi bu yangi shaharcha buyuk faqih xotirasini, Margʻilon hunarmandchiligini, Fargʻona adabiy va musiqiy muhitini, zamonaviy turizm hamda tadbirkorlik imkoniyatlarini yagona meʼmoriy makonda birlashtirdi.
Bu majmua tasodifan paydo boʻlgan loyiha emas. U Prezident Shavkat Mirziyoyevning milliy tarixni tiklash, buyuk allomalar merosini xalq hayotiga qaytarish, qadimiy shaharlarning iqtisodiy va maʼnaviy salohiyatini bir vaqtda yuksaltirishga qaratilgan ulkan siyosatining yorqin mevasidir. Davlat rahbarining 2025 yil 1 apreldagi qarori bilan huquqiy asos olgan gʻoya qisqa muddat ichida ulkan bunyodkorlik harakatiga aylandi. 2026 yil 27 aprelda Prezident ishtirokida oʻtkazilgan tantanali ochilish esa Margʻilon va butun Fargʻona vodiysi tarixida yangi sahifani boshladi.
Fargʻona zaminida yetishgan fiqh sultoni
Burhoniddin Margʻinoniyning toʻliq ismi Abul Hasan Burhoniddin Ali ibn Abu Bakr ibn Abduljalil al-Fargʻoniy ar-Rishtoniy al-Margʻinoniydir. U hijriy 511 (milodiy 1117) yili Fargʻona vodiysida, Rishton atrofida ilmli va ziyoli oilada tugʻilgan. Kamol topgan ilmiy muhiti, hayoti va faoliyatining muhim qismi Margʻilon bilan bogʻlangani uchun u jahon ilm tarixiga Margʻinoniy nisbasi bilan kirdi.
Alloma dastlabki taʼlimni oʻz oilasida oldi. Otasi Abu Bakr ibn Abduljalil ilm va taqvo ahlidan edi. Keyin Burhoniddin Margʻinoniy oʻz davrining yirik faqih, muhaddis va ulamolaridan saboq oldi. U Abu Hafs Umar Nasafiy, Qivomiddin Ahmad ibn Abdurrashid Buxoriy, Bahouddin Ali ibn Muhammad Asbijobiy, Ziyouddin Muhammad ibn Husayn Bandijiy kabi ustozlar ilmiy merosidan bahramand boʻldi.
XII asr Movarounnahrida fiqh ilmi yuksak taraqqiy etgan edi. Buxoro, Samarqand, Margʻilon, Oʻzgan, Axsikent va boshqa shaharlarda yuzlab faqihlar faoliyat yuritar, madrasalarda Qurʼon, hadis, arab tili, mantiq, kalom va huquq ilmlari oʻrganilardi. Turli huquqiy masalalar yuzasidan qarashlar qiyoslanib, dalillar muhokama qilinar, jamiyat hayoti uchun eng maqbul yechimlar ishlab chiqilardi. Margʻinoniy ana shu kuchli ilmiy raqobat va maʼrifiy muhitda kamolga yetdi.
U faqat tayyor hukmlarni yod olgan olim emasdi. Manbalarni qiyoslaydigan, bir masala yuzasidan bildirilgan turli fikrlarning dalilini oʻrganadigan, naqliy asos bilan aqliy mushohadani uygʻunlashtiradigan mujtahid faqih edi. Uning teran bilimi va yuksak obroʻsi tufayli “Burhoniddin” – “dinning hujjati”, “Burhon ash-sharia” – “shariat dalili”, “Shayxulislom” kabi ulugʻ unvonlar bilan eʼzozlangan.
Burhoniddin Margʻinoniy haj safariga borib, Makka va Madina ulamolari bilan muloqot qildi, islom olamining turli ilmiy anʼanalari bilan tanishdi. Keyinchalik Samarqandda yashab, mudarrislik, ilmiy ijod va shogirdlar tarbiyasi bilan mashgʻul boʻldi. Alloma hijriy 593 (milodiy 1197) yili vafot etib, Samarqanddagi mashhur Chokardiza qabristoniga dafn qilindi. Ammo uning nomi, gʻoyalari va asarlari Fargʻonadan butun jahonga tarqaldi.
“Hidoya” – asrlar osha yoʻl koʻrsatgan huquq qomusi
Burhoniddin Margʻinoniy ilmiy merosining choʻqqisi “Al-Hidoya fi sharh Bidoyat al-mubtadiy” asaridir. “Hidoya” soʻzi toʻgʻri yoʻl, yoʻllanma, haqiqatga yetaklovchi rahnamo maʼnolarini anglatadi. Asarning nomi uning mazmuniga gʻoyat munosib: u musulmon huquqshunosligidagi murakkab masalalarni tizimli, dalilli va tushunarli bayon etib, asrlar davomida olim, qozi, muftiy, mudarris va talabalarga yoʻl koʻrsatib keldi. Alloma avval “Bidoyat al-mubtadiy” asarini tuzdi. Unda hanafiy fiqhining ikki muhim manbasi – Imom Quduriyning “Muxtasar”i va Imom Muhammad Shayboniyning “Al-Jomiʼ as-sagʻir” asaridagi masalalar birlashtirildi. Keyin muallif unga katta hajmli “Kifoyat al-muntahiy” sharhini yozdi. Biroq hajmi keng bu sharhdan taʼlim jarayonida foydalanish qiyinligini anglab, nihoyat, qisqa ifoda bilan teran maʼnoni uygʻunlashtirgan “Hidoya”ni yaratdi.
Manbalarda “Hidoya” oʻn uch yil davomida yozilgani qayd etiladi. Bu muddat asarning nechogʻlik ulkan mehnat, sabr va ilmiy masʼuliyat bilan dunyoga kelganini koʻrsatadi. Margʻinoniy har bir masalani Qurʼon oyatlari, hadislar, sahobalar va tobeinlar qarashlari, hanafiy mazhabi imomlarining fikrlari hamda aqliy dalillar bilan tahlil qildi. Turli mazhablar nuqtai nazarini keltirib, ularning asoslarini qiyosladi va oʻz xulosasini bayon etdi. “Hidoya” ibodat masalalaridan tashqari nikoh va oila, meros, savdo, ijara, kafolat, sheriklik, vaqf, sud, guvohlik, jinoyat va jazo, xalqaro munosabatlar, sulh va boshqa ijtimoiy-huquqiy mavzularni qamrab oladi. Undagi qoidalar inson hayotining kundalik muomalasini adolat, masʼuliyat va halollik mezonlari asosida tartibga solishga xizmat qiladi. Shu jihatdan asar faqat diniy risola emas, oʻz davri jamiyatining keng huquqiy qomusidir.
Margʻinoniy uslubining kuchi qisqalik va mazmundorlikda. Asardagi jumla koʻpincha umumiy huquqiy qoida vazifasini bajaradi. Muallif bir qarashni keltiribgina qolmay, uning nima uchun kuchli yoki zaif ekanini ochadi. Bu usul talabani tayyor javobni yodlashga emas, fikrlashga, dalilni anglashga va turli qarashlar orasidan asoslisini ajratishga oʻrgatadi.
Fargʻonadan jahon huquqshunosligiga
“Hidoya” Markaziy Osiyo, Usmoniylar davlati, Yaqin Sharq va Hind yarimorolining madrasa hamda huquq amaliyotida katta nufuz qozondi.
Unga yuzlab sharh, hoshiya va qisqartmalar yozildi. Asar arab, fors, turk, urdu, ingliz, ispan, rus va boshqa tillarga tarjima qilindi. Bu tarjimalar Margʻinoniy fikrini turli madaniyat va huquq tizimlariga olib kirdi.
1791 yili ingliz sharqshunosi va tarjimoni Charlz Hamilton “Hidoya”ni ingliz tilida toʻrt jildda nashr ettirdi. Tarjima Bengaliya general-gubernatori va kengashi buyurtmasi bilan amalga oshirilgan edi. Shu tariqa Margʻilonda shakllangan huquqiy tafakkur Britaniya Hindistonining sud va maʼmuriy amaliyotiga kirib bordi. Keyinchalik asarning boshqa inglizcha nashrlari, ruscha va urducha tarjimalari paydo boʻldi.
Kembrij universiteti nashrida chop etilgan islom huquqiy adabiyotiga doir akademik tadqiqotda “Hidoya”ning, ayniqsa, Hind yarimoroli hanafiylari uchun alohida ahamiyatga ega ekani taʼkidlanadi. Bu baho asarning yuz yillar davomida bir oʻlka doirasida qolmay, millionlab insonlar huquqiy madaniyatiga taʼsir koʻrsatganini tasdiqlaydi.
“Hidoya” Hind yarimoroli hanafiylari uchun alohida ahamiyatga ega boʻlgan huquqiy qomusdir”.
P. U. Beyker va I. D. Ej,
London universiteti islom huquqi Tadqiqotchilari
Bu eʼtirofning maʼnosi teran. Burhoniddin Margʻinoniy XII asrdayoq mahalliy ilmni global tafakkur darajasiga koʻtargan. Uning asari turli til, xalq va davlatlarda oʻqilgan, huquqiy munozara va qarorlarga taʼsir koʻrsatgan. Demak, Fargʻona vodiysi faqat ipak, hunarmandchilik va bogʻdorchilik bilan emas, jahon huquq faniga qoʻshgan beqiyos hissasi bilan ham insoniyat sivilizatsiyasida munosib oʻrin egallaydi.
Allomaning boshqa asarlari va ilmiy maktabi
Burhoniddin Margʻinoniy merosi “Hidoya” bilangina cheklanmaydi. Manbalarda uning fiqh, meros huquqi, haj ahkomlari va boshqa sohalarga bagʻishlangan koʻplab asarlari tilga olinadi. “Nashr al-mazhab”, “Kitob manosik al-haj”, “Kitob fi-l-faroiz”, “At-Tajnis va-l-mazid”, “Muxtorot an-navozil”, “Mazid fi furuʼ al-hanafiya”, “Bidoyat al-mubtadiy” va “Kifoyat al-muntahiy” shular jumlasidandir.
Alloma ilmiy anʼanasi shogirdlari orqali ham davom etdi. Uning darslarida tarbiya topgan faqihlar Movarounnahr va boshqa oʻlkalarda hanafiy huquq maktabining rivojiga hissa qoʻshdilar. Margʻinoniy xonadonidan keyingi avlodlarda ham koʻplab olim va faqihlar yetishib chiqqan. Bu hol bir buyuk kitob ortida ulkan taʼlim maktabi, ustoz-shogird silsilasi va maʼnaviy muhit turganini koʻrsatadi.
Shu bois Margʻilondagi yangi majmuaga allomaning nomi berilishi tarixiy adolatning tiklanishidir. Uning nomi shahar peshtoqidagina yozilib qolmasdan, Islom huquqshunosligi instituti, muzey, kutubxona, ilmiy anjumanlar va yoshlar taʼlimida yashashi kerak. Prezident Shavkat Mirziyoyev tashabbusining eng muhim jihati ham xotirani ilmiy va ijtimoiy harakatga aylantirishidadir.
2025 yil 1 aprel: buyuk loyihaning huquqiy poydevori
2025 yil 1 aprelda Prezident Shavkat Mirziyoyevning respublika hududlarini jadal kompleks rivojlantirishga qaratilgan PQ–132-son qarori qabul qilindi. Unda Margʻilon shahrini 2025–2026 yillarda rivojlantirish dasturining markaziy loyihalaridan biri sifatida “Burhoniddin Margʻinoniy” majmuasini barpo etish belgilandi.
Qarorda majmua hududida biznes markaz, 1500 oʻrinli masjid, 900 oʻrinli milliy mehmonxonalar, 400 ta savdo va xizmat koʻrsatish obʼyekti, 300 oʻrinli bozor hamda gastronomiya markazini tashkil etish vazifasi qoʻyildi. Fargʻona viloyati hokimligi, qurilish, iqtisodiyot va moliya sohasidagi mutasaddi idoralar, tijorat banklari loyihani amalga oshirishga masʼul etib belgilandi.
Bu qaror oddiy qurilish dasturi emasdi.
U tarixiy merosni hudud iqtisodiyoti, aholi bandligi, hunarmandchilik, xizmatlar sohasi va turizm bilan uygʻun rivojlantirishning yangi modelini belgiladi. Buyuk alloma nomi muzey yoki yodgorlik doirasida qolmay, butun bir shahar hududini jonlantiradigan maʼrifiy va iqtisodiy kuchga aylanishi kerak edi.
Majmua uchun oʻttiz besh gektar maydon ajratildi. Turkiyaning “Studio Vertebra” kompaniyasi bosh rejani ishlab chiqdi. Milliy meʼmorchilik anʼanalari, Margʻilonning tarixiy qiyofasi va zamonaviy turizm talablarini birlashtirish asosiy mezon qilib olindi. Loyihaning umumiy qiymati 1,7 trillion soʻm etib belgilandi va uni ikki bosqichda amalga oshirish rejalashtirildi.
Qisqa muddatdagi ulkan bunyodkorlik
2025 yilning bahoridan Margʻilonda katta qurilish va obodonlashtirish ishlari boshlandi. Loyiha maydoni keng boʻlishiga qaramay, har bir obʼyektni yagona meʼmoriy gʻoya asosida qurish talab etildi. Koʻchalar, ayvonlar, maydonlar, savdo rastalari, muzey va madaniyat maskanlari alohida binolar toʻplami boʻlib qolmasdan, qadimiy sharq shahrining yaxlit muhitini yaratishi lozim edi. Majmuaning qiyofasida Margʻilonning oʻzligi aks etdi. Ravoq va peshtoqlardagi milliy shakllar, gʻisht va koshin uygʻunligi, yogʻoch oʻymakorligi, hovli va ayvonlar, karvonsaroy ruhidagi binolar insonni tarixiy muhitga olib kiradi. Shu bilan birga, zamonaviy muhandislik tarmoqlari, mehmonxona xizmati, transport va piyodalar yoʻlaklari, xavfsizlik hamda axborot tizimlari bu maskanni XXI asr turizm talablariga javob beradigan shaharchaga aylantirdi.
Qurilish jarayonida mahalliy ustalar, hunarmandlar, muhandislar va dizaynerlar mehnati muhim oʻrin tutdi. Margʻilon atlas va adrasi, Rishton kulolchiligi, Qoʻqon yogʻoch oʻymakorligi, Fargʻona naqqoshlik anʼanalari majmua mazmuniga singdirildi. Natijada u xorijiy loyihaning mahalliy muhitga koʻchirilgan nusxasi emas, jahon tajribasi bilan milliy ruh uygʻunlashgan yangi meʼmoriy asar boʻlib shakllandi.
Shahar ichidagi shahar
“Burhoniddin Margʻinoniy” majmuasi oʻz koʻlami va vazifalari jihatidan oddiy ziyorat yoki muzey obʼyektidan ancha keng. Bu – ilm, madaniyat, hunarmandchilik, savdo, dam olish va sayyohlik bir-birini toʻldirib turadigan shahar ichidagi shahar. Mehmon bu yerda alloma merosi bilan tanishadi, kitob oʻqiydi, hunarmand ish jarayonini kuzatadi, milliy taom tatib koʻradi, maqom tinglaydi va Margʻilon hayotining tirik muhitini his etadi. Birinchi bosqichda mehmonxona, karvonsaroy, savdo va xizmat koʻrsatish binolari, hunarmandlar markazi, milliy bozor va muzeylar qurib bitkazildi. Islom huquqshunosligi instituti majmuaning ilmiy yuragi sifatida belgilandi.
U Margʻinoniy merosini tadqiq etish, “Hidoya” va boshqa fiqhiy manbalarni oʻrganish, tarjima va sharhlar tayyorlash, yosh huquqshunos va islomshunoslarni tarbiyalashga xizmat qilishi koʻzda tutildi.
Maqom teatri Fargʻona–Toshkent maqom yoʻllari, katta ashula va mumtoz ijro anʼanalarini asrashga xizmat qiladi. Ochiq amfiteatr ommaviy konsert, festival, adabiy kecha va teatrlashtirilgan dasturlar uchun maydon yaratadi. Oʻlkashunoslik muzeyi Fargʻona vodiysining arxeologiyasi, davlatchilik tarixi, ilm-fani, urf-odatlari va hunarmandchiligini bir butun jarayon sifatida namoyon etadi.
Adib va sanʼatkorlar xiyoboni Fargʻona maʼnaviy muhitini yaratgan Uvaysiy, Nodira, Muqimiy, Furqat, Zavqiy, Erkin Vohidov, Anvar Obidjon va boshqa ijodkorlar xotirasini yosh avlodga yaqinlashtiradi. Kutubxona esa majmuaga tomosha maskani emas, oʻqish va mulohaza dargohi xususiyatini beradi.
“Otabek va Kumush uyi” – adabiyotning tirik manzarasi
Majmuadagi oʻziga xos maskanlardan biri “Otabek va Kumush uyi” muzeyidir. Abdulla Qodiriyning “Oʻtkan kunlar” romani voqealarida Margʻilon muhiti muhim oʻrin tutadi. Otabek va Kumush timsollari xalqimiz tasavvurida muhabbat, sadoqat, or-nomus va tarixiy taqdir ramziga aylangan.
Muzey devorlarida roman sahnalari jonlantirilib, adabiyot va tarixni birlashtirgan taʼsirchan muhit yaratildi. Bu yondashuv kitobni vitrina ortiga qoʻyib namoyish etishdan farq qiladi. Tomoshabin asar qahramonlari yashagan davr ruhini, xonadon madaniyatini, libos, buyum va meʼmoriy muhitni his etadi. Ayniqsa, yoshlar uchun bunday muzey adabiyotni oʻqishga qiziqish uygʻotadigan kuchli maʼrifiy vositadir. Burhoniddin Margʻinoniyning huquqiy merosi bilan Abdulla Qodiriyning badiiy olami bir majmuada yonma-yon turishi chuqur maʼnoga ega. Birinchisi jamiyat hayotini adolat va huquq mezonlari bilan tartibga solsa, ikkinchisi inson qalbi va tarixiy taqdirni sanʼat tilida ochadi. Huquq va adabiyot, aql va his, qoida va hayot ana shu makonda oʻzaro muloqotga kirishadi.
Hunarmandchilik – Margʻilonning tirik xotirasi
Margʻilon asrlar davomida ipakchilik markazi boʻlib kelgan. Atlas va adrasdagi har bir rang, har bir abr naqshi ajdodlar tafakkuri va usta mahoratining mevasidir. Yangi majmuada hunarmandlar markazi va milliy bozorning tashkil etilishi bu merosni faqat koʻrgazmada saqlash emas, tirik iqtisodiy va ijodiy jarayon sifatida davom ettirishga qaratilgan.
Bu yerda usta oʻz mahsulotini namoyish qiladi, sayyoh uning yaratilish jarayonini koʻradi, yosh shogird esa kasb oʻrganadi. Atlas toʻqish, doʻppidoʻzlik, kashtachilik, zargarlik, kulolchilik, yogʻoch oʻymakorligi va boshqa sanʼat turlari bir-birini boyitadi. Hunarmand mahsuloti bozorga chiqadi, oila daromadi ortadi, milliy maktab esa avloddan avlodga oʻtadi.
Prezident Shavkat Mirziyoyevning loyihaga kompleks yondashuvi aynan shu yerda yaqqol koʻrinadi. Merosni asrash faqat oʻtmish buyumini saqlash emas, ustaning ishlashi, shogird tarbiyalashi, mahsulotini munosib narxda sotishi va dunyo bozoriga chiqishi uchun sharoit yaratishdir. Shu tariqa maʼnaviy qadriyat aholi farovonligi va zamonaviy tadbirkorlik bilan uygʻunlashadi.
2026 yil 27 aprel: tarixiy ochilish
2026 yil 27 aprelda Margʻilon shahrida “Burhoniddin Margʻinoniy” ilmiy-maʼrifiy va turizm majmuasining tantanali ochilish marosimi boʻlib oʻtdi. Prezident Shavkat Mirziyoyev tadbirda ishtirok etib, Fargʻona ahlini ushbu tarixiy voqea bilan tabrikladi. Bu sana qisqa muddatda amalga oshirilgan ulkan bunyodkorlikning yakunlovchi nuqtasi emas, aksincha, vodiy maʼnaviy va iqtisodiy hayotida yangi davrning boshlanishi boʻldi. Davlat rahbari majmuada bunyod etilgan madaniyat va xizmat koʻrsatish obʼyektlari bilan tanishdi, hunarmandchilik, badiiy va amaliy sanʼat koʻrgazmalari, milliy bozor rastalarini koʻzdan kechirdi, jamoatchilik vakillari bilan samimiy muloqot qildi. Bu jarayonda majmua faqat tantana uchun qurilgan sahna emas, odamlar mehnat qiladigan va doimiy hayot kechiradigan tirik muhit ekani namoyon boʻldi.
“Biz ushbu majmuani aynan Margʻilon shahrida barpo etganimiz zamirida juda chuqur tarixiy va hayotiy haqiqat mujassam”.
Shavkat Mirziyoyev, Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti
Prezident Margʻilon koʻplab ilm va maʼrifat egalarini voyaga yetkazgani, tarixiy manbalarda “Maʼrifat ahlining vatani” degan sharafga sazovor boʻlganini taʼkidladi. Bu fikr majmua joyi tasodifan tanlanmaganini koʻrsatadi. Alloma nomi oʻzining ildizi, ilmiy kamoloti va maʼnaviy muhiti bilan bogʻliq shahar bagʻriga qaytdi.
“Biz ana shunday qudratli maʼnaviy merosimizga tayanib, Margʻilon, butun Fargʻona tarixining shon-sharaf kitobiga yangi sahifalar bitmoqdamiz”.
Shavkat Mirziyoyev, Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti
Ochilish marosimi folklor-etnografik jamoalar, sanʼatkorlar, milliy oʻyinlar va askiya namoyandalarining katta dasturi bilan davom etdi. Shu tariqa majmua birinchi kunidanoq meʼmoriy obʼyekt emas, xalq ijodi va milliy ruh joʻsh uradigan madaniy maydon sifatida namoyon boʻldi.
Roʻyobga chiqqan ulugʻ gʻoya
Bunday koʻlamdagi loyihaning 2025 yil aprelida huquqiy asos olib, 2026 yil aprelida asosiy obʼyektlari bilan ish boshlashi ulkan tashkiliy iroda va safarbarlikni talab etdi. Prezident Shavkat Mirziyoyev gʻoyani qarorga, qarorni qurilishga, qurilishni esa xalq manfaatiga xizmat qiladigan tirik majmuaga aylantirdi.
Davlat rahbarining munosib hissasi loyihaning koʻlamidagina emas, uning mazmunida ham koʻrinadi. Agar maqsad faqat sayyoh jalb qilish boʻlganida, majmua oddiy mehmonxona va savdo shaharchasi boʻlib qolishi mumkin edi. Biroq uning markaziga Burhoniddin Margʻinoniy merosi, Islom huquqshunosligi instituti, muzey, kutubxona, adabiyot, maqom va hunarmandchilik qoʻyildi. Iqtisodiy faollik maʼrifat atrofida shakllantirildi.
Shavkat Mirziyoyev allomalar merosini ulugʻlashni bugungi taraqqiyot bilan bogʻlaydi. Uning siyosatida ziyoratgohni obod qilish – tarixiy xotirani tiklash, muzey qurish – yoshga bilim berish, hunarmandga joy yaratish – milliy maktabni asrash, mehmonxona va bozor barpo etish – aholiga daromad manbai ochish, xalqaro festival oʻtkazish – Oʻzbekiston ovozini dunyoga yetkazishni anglatadi. “Burhoniddin Margʻinoniy” majmuasi ana shu yaxlit tafakkurning yorqin timsolidir.
Ilmiy markaz va zamonaviy huquqiy tafakkur
Majmua tarkibidagi Islom huquqshunosligi instituti uning eng muhim maʼrifiy ustunidir. Burhoniddin Margʻinoniy merosini chuqur oʻrganish faqat tarixchi yoki islomshunosning vazifasi emas. “Hidoya”dagi huquqiy mantiq, qiyosiy tahlil, dalil madaniyati, adolat va masʼuliyat tamoyillari zamonaviy huquqshunoslar uchun ham katta ilmiy ahamiyatga ega.
Institutda alloma asarlarining qoʻlyozma nusxalarini oʻrganish, ilmiy-tanqidiy matnlar tayyorlash, tarjima va sharhlarni qiyoslash, Margʻinoniy maktabining keyingi asrlar huquqiy tafakkuriga taʼsirini tadqiq etish mumkin. Xorijiy universitet va ilmiy markazlar bilan hamkorlik qilish, yosh olimlar almashinuvini yoʻlga qoʻyish, xalqaro konferensiyalar oʻtkazish majmuani global ilmiy muloqot maydoniga aylantiradi.
“Hidoya”ning ingliz tiliga XVIII asrdayoq tarjima qilingani va Janubiy Osiyo huquq amaliyotida qoʻllangani Margʻinoniy merosini qiyosiy huquqshunoslik, huquq tarixi va sivilizatsiyalar muloqoti nuqtai nazaridan oʻrganish uchun ulkan imkoniyat beradi. Yangi institut ana shu yoʻnalishlarni birlashtirib, Fargʻonada zamonaviy islom huquqshunosligi maktabini shakllantirishi mumkin.
Yoshlar uchun tafakkur maktabi
Burhoniddin Margʻinoniy hayoti yosh avlodga ilmdagi sabr va masʼuliyatni oʻrgatadi. Oʻn uch yil davomida bitilgan “Hidoya” bir kunlik ilhom mahsuli emas. U minglab sahifa manbani oʻqish, ustozlardan taʼlim olish, turli fikrlarni qiyoslash, har bir hukmning dalilini tekshirish va ifodani qayta-qayta sayqallash natijasidir. Bugun tezkor axborot va oson xulosalar davrida bu saboq, ayniqsa, muhim. Yoshlar ijtimoiy tarmoqdagi har bir daʼvoni haqiqat deb qabul qilmasligi, manbani tekshirishi, turli nuqtai nazarni eshitishi va adolatli xulosa chiqarishni oʻrganishi kerak. Margʻinoniy ilmiy uslubi tanqidiy fikrlash va intellektual halollikning qadimiy, ammo hamisha dolzarb namunasidir. Majmuada muzey, institut, kutubxona, adabiy makon va hunarmandchilik ustaxonalarining bir joyda boʻlishi yoshlarga turli yoʻllar bilan taʼsir etadi. Kimdir huquq tarixiga qiziqadi, kimdir kitob oʻqiydi, boshqasi atlas toʻqish yoki kulolchilikni oʻrganadi, yana biri sahna va maqom sanʼatiga oshno boʻladi. Eng muhimi, har bir yosh oʻz milliy madaniyatida zamonaviy kasb va kelajak uchun kuch topadi.
Oʻtmishdan tuyilgan faxr
Milliy oʻzlikni anglash oʻtmish bilan faxrlanishdan boshlanadi, ammo shu bilangina tugamaydi. Buyuk ajdodning nomi avlod zimmasiga masʼuliyat yuklaydi. Agar XII asrda Fargʻonadan chiqqan olimning kitobi dunyo huquqshunosligiga taʼsir koʻrsatgan boʻlsa, XXI asr yoshlari ham jahon ilmi, texnologiyasi, adabiyoti va sanʼatida yangi maktab yaratishga qodir boʻlishi kerak.
Prezident Shavkat Mirziyoyevning Uchinchi Renessans gʻoyasi aynan shu tarixiy uzviylik, davomiylikka tayanadi. Birinchi Renessansda Muhammad Xorazmiy, Ahmad Fargʻoniy, Imom Buxoriy va Imom Termiziy, keyingi yuksalish davrida Mirzo Ulugʻbek, Alisher Navoiy va boshqa allomalar insoniyat taraqqiyotiga hissa qoʻshdilar. Burhoniddin Margʻinoniy esa huquq va adolat tafakkurini yuksak choʻqqiga koʻtardi. Yangi Oʻzbekiston ana shu buyuk merosdan kelajakka ruhiy kuch olmoqda.
Majmua yosh avlodga “sen buyuk tarixning tomoshabini emas, davomchisisan”, degan daʼvatni yetkazadi. Muzeydagi qoʻlyozma, kutubxonadagi kitob, ustaxonadagi dastgoh va institutdagi ilmiy bahs bir gʻoya atrofida birlashadi: bilimni oʻrgan, mehnatdan qochma, adolatga sodiq boʻl va oʻz davringning munosib asarini yarat.
Turizm, tadbirkorlik va xalq farovonligi
Majmua toʻliq ishga tushgach, Fargʻona viloyatiga yiliga qoʻshimcha 200–250 ming nafar xorijiy sayyoh jalb etilishi kutilmoqda. Ikki mingta yangi ish oʻrni, byudjetga 52 milliard soʻm tushum va 30 million dollarlik xizmatlar eksporti rejalashtirilgan. Bu koʻrsatkichlar tarixiy merosning zamonaviy iqtisodiy taraqqiyot manbalaridan biriga aylanayotganini koʻrsatadi. Majmua Fargʻona vodiysi boʻylab yagona turizm zanjirini ham mustahkamlaydi. Margʻilon atlasi, Rishton kulolchiligi, Qoʻqon xonligi merosi, Ahmad Fargʻoniy xotirasi, Axsikent yodgorligi, Shohimardon va vodiyning goʻzal tabiati bir marshrutda birlashishi mumkin. Shu tariqa sayyohning tashrif muddati uzayadi, hududlar oʻrtasida hamkorlik va iqtisodiy faollik ortadi. Prezident majmua tajribasini Buxorodagi “Boqiy Buxoro”, Samarqanddagi Imom Moturidiy maqbarasi atrofi, Qoʻqondagi Oʻrda, Namangandagi Axsikent va Toshkentning Eski shahar hududlarida ham qoʻllash rejasini qoʻllab-quvvatladi. Demak, Margʻilondagi loyiha kelajakda tarixiy shaharlarni rivojlantirishning milliy namunasiga aylanmoqda.
Kitobxonlik va ijodiy muloqot maydoni
Prezident Shavkat Mirziyoyev majmuada har ikki yili Xalqaro kitobxonlik festivalini oʻtkazish, unga dunyoning mashhur yozuvchi va shoirlarini taklif qilish tashabbusini ilgari surdi. Bu taklif majmuaning maʼnaviy hayotini doimiy va xalqaro tusga kiritadi.
Kitob festivalida “Hidoya”ning turli tillardagi tarjimalari, islom huquqi tarixi, Fargʻona adabiy muhiti, zamonaviy oʻzbek adabiyoti va jahon kitob sanoatiga bagʻishlangan dasturlar oʻtkazilishi mumkin. Yosh tarjimonlar, noshirlar, kutubxonachilar, yozuvchilar va kitobxonlar bir maydonda uchrashadi. “Otabek va Kumush uyi” esa mumtoz romanni yangi avlod bilan bogʻlaydigan jozibali maskan boʻladi.
Bu tashabbus global axborot xurujlari kuchaygan davrda kitobxonlikni maʼnaviy immunitet vositasiga aylantiradi. Kitob oʻqiydigan yosh chuqur fikrlaydi, turli gʻoyalarni qiyoslaydi va yot taʼsirlarga koʻr-koʻrona ergashmaydi. Margʻinoniyning dalilga asoslangan tafakkuri bilan Qodiriyning millat taqdiri haqidagi badiiy mushohadasi kitob festivali muhitida yangi avlod qalbiga yetib boradi.
Milliy tarixni abadiyatga muhrlagan bunyodkorlik
“Burhoniddin Margʻinoniy” majmuasi bir yil ichida barpo etilgan boʻlsa-da, uning maʼnaviy ildizi toʻqqiz asrlik tarixga borib taqaladi. Bu yerda XII asr faqihining tafakkuri, Buyuk ipak yoʻli karvonlarining izi, Margʻilon ipakchilarining mahorati, Fargʻona shoirlarining ovozi va Yangi Oʻzbekiston bunyodkorligi yagona maskan-manzarada tutashadi.
Prezident Shavkat Mirziyoyev ana shu tarixiy qatlamlarni bir-biriga bogʻlab, alloma xotirasini kelajakka xizmat qiladigan ulkan tizimga aylantirdi. Uning tashabbusi bilan Margʻinoniy nomi yana xalqaro ilmiy muloqotga qaytmoqda, “Hidoya” yoshlar uchun tafakkur maktabi boʻlmoqda, hunarmandchilik yangi bozor topmoqda, Margʻilon esa jahon sayyohlari uchun yanada jozibador manzilga aylanmoqda.
Bu bunyodkorlikda milliy tarixga cheksiz ehtirom bilan zamonaviy taraqqiyotga qatʼiy ishonch mujassam. Prezident buyuk ajdod nomini ulugʻlash orqali xalqning oʻz kuchiga ishonchini mustahkamladi. “Biz ham shunday buyuk zotlarni tarbiyalagan zamin farzandlarimiz”, degan gʻurur yosh avlodni katta maqsadlarga undaydi.
Majmuada qad rostlagan har bir peshtoq, jonlangan har bir hunar, oʻqilgan har bir kitob va boshlangan har bir ilmiy tadqiqot Burhoniddin Margʻinoniyga ehtiromning amaliy ifodasidir. Zero, allomaga eng munosib yodgorlik – uning fikrini oʻrganadigan avlod, adolat gʻoyasini davom ettiradigan jamiyat va ilmni qadrlaydigan davlat boʻladi.
Hidoyat nuri soʻnmaydi
Burhoniddin Margʻinoniy toʻqqiz asr muqaddam “Hidoya”ni bitib, insonlarni adolat, dalil va toʻgʻri yoʻlga chorladi. Uning umri bir davrda kechdi, ammo tafakkuri asrlardan oshib oʻtdi. Margʻilondagi yangi majmua ana shu nurning XXI asrdagi ulugʻvor tajassumi boʻldi.
Bu yerga kelgan inson faqat yangi bino va goʻzal xiyobonlarni koʻrmaydi. U Margʻinoniyning ilm oldidagi masʼuliyatini, Margʻilon xalqining hunarga sadoqatini, Fargʻona madaniyatining teranligini va Yangi Oʻzbekistonning bunyodkorlik qudratini his etadi. Majmua insonni oʻtmishdan faxrlanishga, bugunni qadrlashga va kelajak uchun mehnat qilishga chorlaydi.
Prezident Shavkat Mirziyoyev tashabbusi bilan barpo etilgan ushbu maʼrifat shahri Fargʻona vodiysining tashrif qogʻozi, Margʻilonning yangi yuzi va milliy tariximizning abadiyatga muhrlangan sahifasi boʻlib qoladi. Unda ziyorat ilm bilan, ilm adolat bilan, adolat esa inson qadri bilan uygʻunlashadi.
“Hidoya” asrlar davomida odamlarga toʻgʻri yoʻl koʻrsatdi. Endi uning muallifi nomi bilan atalgan bu muhtasham majmua ham yosh avlodni maʼrifat, halol mehnat, milliy gʻurur va buyuk maqsadlar sari boshlaydi.
Margʻilon osmonida porlagan bu hidoyat nuri soʻnmaydi. U xalqimizning qalbida, olimlarning izlanishida, hunarmandlarning qoʻlida va Yangi Oʻzbekiston kelajagini bunyod etayotgan yoshlarning orzu-maqsadlarida abadiy yashaydi.
Abdulhamid Muxtorov,
O‘zbekiston yozuvchilar uyushmasi a’zosi