JAHOLATGA QARSHI MAʼRIFAT QALʼASI
Abul Muin Nasafiy majmuasi
(2017–2021 yillar)
Qashqadaryo vohasining keng va fayzli bagʻrida, qadimiy Nasaf zaminiga tutash Qovchin qishlogʻida bir moʻʼtabar maskan bor. Bu yerda salkam ming yillik tarix, islom tafakkurining teran qatlamlari va xalqimizning buyuk ajdodlariga boʻlgan cheksiz ehtiromi bir nuqtada tutashadi. Bu – kalom ilmining zabardast namoyandasi, Moturidiya taʼlimotini mustahkam ilmiy tizimga aylantirgan alloma Abul Muin Nasafiyning mangu oromgohi va uning nomi bilan ataluvchi muhtasham majmua.
Bugun bu dargohga qadam qoʻygan kishi oddiy maqbarani emas, tarix bilan zamon muloqotga kirishgan ulkan maʼrifat makonini koʻradi. Obod maqbara, yangi masjid, muzey, kutubxona, maʼmuriy binolar, soʻlim bogʻ, asrlardan darak beruvchi quduq va eski masjid yagona meʼmoriy-maʼnaviy muhitni hosil qilgan. Allomaning asarlari nomi va oʻgitlari bitilgan lavhalar ziyoratchini faqat oʻtmishga qarashga emas, oʻsha merosning bugungi hayotdagi maʼnosini anglashga chorlaydi.
2017–2021 yillarda amalga oshirilgan keng koʻlamli ishlar Abul Muin Nasafiy qadamjosi tarixida mutlaqo yangi sahifa ochdi. Prezident Shavkat Mirziyoyevning shaxsiy tashabbusi va doimiy eʼtibori bilan uzoq yillar yetarlicha qadrlanmagan ziyoratgoh obod va ulkan majmuaga aylandi. Ammo bu yerdagi bunyodkorlikni faqat binolar, yoʻlaklar yoki bogʻlar bilan oʻlchab boʻlmaydi. Bu – unutilayozgan bir buyuk nomni xalq xotirasiga qaytarish, ilmiy merosni zamonaviy jamiyat ehtiyoji bilan bogʻlash va “jaholatga qarshi maʼrifat” gʻoyasiga tirik mazmun baxsh etish yoʻlidagi tarixiy harakatdir.
Ilmu irfon beshigi
Qadimiy Nasaf, bugungi Qarshi va uning atrofi asrlar davomida Movarounnahrning yirik madaniy markazlaridan biri boʻlgan. Samarqand va Buxoro kabi ilmu fan shaharlari bilan yaqin aloqada yashagan bu vohada muhaddislar, faqihlar, mutakallimlar, tilshunoslar va tarixchilar yetishib chiqqan. “Nasafiy” nisbasi islom ilmlari tarixida yuzlab olimlar nomi bilan yonma-yon kelishi ham bu zamindagi maʼrifiy muhit naqadar kuchli boʻlganidan dalolat beradi.
Ana shu muhitda 1027 yili Maymun ibn Muhammad ibn Muʼtamid ibn Makhul Nasafiy – keyinchalik Abul Muin Nasafiy nomi bilan butun islom olamiga tanilgan alloma tavallud topdi.
U ilm va taqvo qadrlangan xonadonda voyaga yetdi. Uning ajdodlari hanafiy fiqhi va aqidaviy ilmlar bilan shugʻullangan, oiladagi maʼrifiy anʼana esa yosh allomaning kamoloti uchun mustahkam zamin yaratgan.
Abul Muin Nasafiy dastlabki bilimlarni oila muhitida oldi, keyin Nasaf, Samarqand va Buxorodagi ilmiy doiralarda kamol topdi. Uning hayoti faqat kitob mutolaasi bilan emas, munozara, tahlil va dalil talab qiladigan ilmiy muhit bilan bogʻliq edi. Oʻsha davrda islom olamida aqida, inson irodasi, aql va naql munosabati, ilohiy sifatlar, imonning mohiyati kabi masalalar atrofida qizgʻin bahslar kechardi. Turli oqimlar oʻz qarashlarini mutlaq haqiqat sifatida taqdim etar, ayrim gʻoyalar esa jamiyatda boʻlinish va nizolarga sabab boʻlardi.
Shunday murakkab sharoitda Nasafiy ilmni ixtilofni avj oldiruvchi qurol emas, haqiqatni ochuvchi va insonlarni murosaga yetaklovchi maʼrifat deb tushundi. U raqib fikrni haqorat bilan emas, dalil bilan rad etdi, savoldan qochmadi, balki uning ildiziga yetdi, eʼtiqodni koʻr-koʻrona taqlid emas, ongli ishonch darajasiga koʻtarishga intildi. Ana shu fazilatlar uni oʻz davrining yirik mutakallimi va keyingi asrlar uchun ilmiy rahnamo darajasiga olib chiqdi.
Moturidiya taʼlimotining buyuk davomchisi
Imom Abu Mansur Moturidiy asos solgan taʼlimot ahli sunna va jamoa aqidasini aqliy va naqliy dalillar uygʻunligida tushuntirdi.
Bu maktab Qurʼon va sunnatga sadoqatni aqlning imkoniyatlarini eʼtirof etish bilan birlashtirdi. Insonni fikrlashdan toʻxtatmadi, aksincha, tafakkurni eʼtiqodni mustahkamlovchi neʼmat deb baholadi. Abul Muin Nasafiy ana shu taʼlimotni chuqur oʻzlashtirib, uni tartibga soldi, sharhladi va himoya qildi.
Agar Imom Moturidiy buyuk maktabning mustahkam poydevorini qoʻygan boʻlsa, Abul Muin Nasafiy uning ustunlarini tiklab, ilmiy qiyofasini mukammallashtirdi. Moturidiyning murakkab va teran fikrlarini tizimlashtirdi, atamalarni aniqlashtirdi, turli eʼtirozlarga javob berdi. Shu tariqa Moturidiya taʼlimoti faqat Samarqand ilmiy muhitiga xos qarashlar majmuasi boʻlib qolmay, Movarounnahrdan tashqarida ham oʻrganiladigan nufuzli aqidaviy maktabga aylandi.
Bugun Markaziy va Janubiy Osiyo, Turkiya, Bolqon, Kavkaz hamda boshqa koʻplab hududlarda yashovchi hanafiy musulmonlarning diniy tafakkurida Moturidiya anʼanasi muhim oʻrin tutadi. Bu global miqyosdagi ilmiy taʼsirda Abul Muin Nasafiyning ulushi beqiyos. Uning asarlari orqali Moturidiy qarashlari aniq ifoda, mustahkam dalil va izchil tizimga ega boʻldi. Shu maʼnoda Nasafdan taralgan ilm ziyosi asrlar osha ulkan jugʻrofiyaning maʼnaviy hayotiga singdi.
“Abul Muin Nasafiy Moturidiya maktabi uchun Ashʼariyadagi Boqilloniy yoki Gʻazzoliy kabi ikkinchi buyuk alloma sifatida qaralishi lozim”.
Mehmet Sait Oʻzervarli, turkiyalik islomshunos, Yildiz texnika universiteti professori
Xorijlik olimning bu bahosi Abul Muin Nasafiyning islom tafakkuri tarixidagi haqiqiy maqomini koʻrsatadi. U bir taʼlimotni shunchaki takrorlagan shogird emas, uni yangi bosqichga koʻtargan mustaqil mutafakkir edi. Nasafiyning ilmiy merosi tufayli Moturidiya aqidasi keyingi asrlarda yuzlab sharhlar, risolalar va taʼlim anʼanalari uchun asos boʻlib xizmat qildi.
“Tabsirat ul-adilla” – dalillar ziyosi
Abul Muin Nasafiyga oʻn beshga yaqin asar nisbat beriladi. Ular orasida “Tabsirat ul-adilla fi-usul id-din ala tariqati Abu Mansur al-Moturidiy”, “At-Tamhid li qavoid it-tavhid” va “Bahr ul-kalom fi-ilm il-kalom” alohida oʻrin tutadi. Bu asarlar oddiy diniy risolalar emas, balki aqidaviy masalalarni tizimli oʻrganish, turli qarashlarni qiyoslash va xulosani dalil bilan asoslash madaniyatining yuksak namunalaridir.
“Tabsirat ul-adilla” – “Din asoslarini dalillar bilan anglatish” mazmunini ifoda etuvchi ulkan asar. U Moturidiya maktabining Imom Moturidiyning “Kitob ut-tavhid”idan keyingi eng muhim manbalaridan biri sifatida baholanadi. Asarda bilish nazariyasi, olamning yaratilganligi, Yaratganning borligi va sifatlari, paygʻambarlik, inson irodasi, imon va boshqa koʻplab masalalar keng tahlil qilingan. Nasafiy har bir masalani savol va eʼtirozlar bilan ochib, ularga mantiqiy hamda naqliy javoblar beradi.
Uning uslubida bugungi ilm uchun ham ibrat bor: muallif biror fikrni faqat muallif nufuziga tayanib qabul qilmaydi, dalilning kuchini koʻrsatadi, muxolif qarashni buzib talqin etmaydi, avvalo, uning mohiyatini anglatadi, keyin xolis tahlil orqali xulosa chiqaradi. Bu – ilmiy halollik va munozara odobining yuksak namunasi.
“At-Tamhid li-qavoid it-tavhid” murakkab aqidaviy masalalarni nisbatan ixcham va tizimli bayon qiladi. “Bahr ul-kalom” esa nomi anglatganidek, kalom ilmining chuqur bahslarini oʻzida jamlagan “soʻzlar dengizi”dir. Bu kitoblar asrlar davomida Movarounnahr, Xuroson va boshqa mintaqalardagi olimlar uchun muhim manba boʻlib xizmat qildi.
“Sharqu Gʻarbning olimu ulamolari Abu Muin Nasafiy ilmining dengizidan bahra topib, u taratgan ziyo nurlarini koʻzlariga toʻtiyo qilib surtganlar”.
Najmiddin Umar Nasafiy, XII asr allomasi, “Al-qand fi zikri ulamoi Samarqand” asari muallifi
Bu eʼtirofdagi “ilm dengizi” va “ziyo” timsollari bejiz tanlanmagan. Nasafiy bilimi cheksiz kenglikni, uning asarlari esa insonni adashishdan saqlaydigan nurni anglatadi. Allomaning “Sayful haq” – “Haqiqat qilichi”, “Jomiʼul usul” – “Usul ilmini mukammal egallagan olim”, “Sohibut tabsira” kabi sharafli nomlar bilan atalishi ham uning zamondoshlari va keyingi avlodlar orasidagi buyuk obroʻsidan dalolat beradi.
Qovchindagi xoksor qadamjo
Abul Muin Nasafiy 1114 yili vafot etgan va hozirgi Qarshi tumanidagi Qovchin qishlogʻida dafn qilingan. Asrlar davomida mahalliy xalq uning qabrini eʼzozlab, “Muin ota” nomi bilan ziyorat qilib kelgan. Bu xalq xotirasining oʻziga xos qudrati edi: allomaning asarlari keng jamoatchilik uchun qiyin va kamyob boʻlib qolgan davrlarda ham uning nomi duolar, rivoyatlar va ziyorat anʼanasi orqali yashadi.
Qadamjo atrofida XI asrga oid yodgorlik va qadimiy quduq, XIII asrda qurilgan eski masjid saqlangan. Ular bu makonning uzoq tarixidan guvohlik beradi. Quduqdan suv olgan avlodlar, eski masjidda namoz oʻqigan insonlar va maqbarani asragan mahalla ahli alloma xotirasi bilan oʻziga xos maʼnaviy rishtalar orqali bogʻlangan.
Biroq vaqt oʻtishi bilan qadamjo zamon talablariga javob bermay qoldi. Ziyoratchilar uchun qulay infratuzilma, allomaning hayoti va asarlarini anglatuvchi muzey, qoʻlyozmalarni asraydigan munosib sharoit va tadqiqotchilar foydalanadigan kutubxona yetishmasdi. Maqbara bor edi, ammo uning maʼnaviy va ilmiy mazmunini toʻla namoyon qiladigan yaxlit majmua yoʻq edi. Buyuk allomaning jahon islom tafakkuridagi maqomi bilan qadamjoning holati oʻrtasida katta tafovut mavjud edi.
2017 yil: ulugʻ maqsadning belgilab berilishi
Tarixiy burilish 2017 yil 24–25 fevral kunlari yuz berdi. Prezident Shavkat Mirziyoyev Qashqadaryo viloyatiga tashrifi chogʻida Abul Muin Nasafiy ziyoratgohini rekonstruksiya qilish loyihasi bilan tanishdi. Davlat rahbari qadamjoni keng va obod ziyoratgohga aylantirish, ziyoratchilarga zarur sharoit yaratish, bu yerda kutubxona tashkil etish, allomaning asarlarini xalqimizga yetkazish boʻyicha aniq tavsiyalar berdi. Bu vazifalarning har biri chuqur maʼnoga ega edi. “Obod ziyoratgoh” – tarixiy makonni asrash va xalq uchun ochish, “zarur sharoit” – inson qadrini taʼminlash, “kutubxona” – ziyoratni ilm bilan birlashtirish, “asarlarini xalqimizga yetkazish” esa allomani faqat oʻtmish siymosi emas, bugun bilan muloqot qiluvchi mutafakkirga aylantirish demak edi. Prezident masalaga aynan shunday yaxlit yondashdi.
2017 yil 15 iyunda davlat rahbari ijtimoiy barqarorlik va muqaddas dinimiz sofligini asrashga bagʻishlangan anjumanda Abul Muin Nasafiy haqida alohida toʻxtaldi. Allomaning kalom ilmi, yaʼni eʼtiqod pokligi boʻyicha oʻn beshga yaqin kitob yozganini, ming yil oldin adashganlarga toʻgʻri yoʻl koʻrsatganini taʼkidladi. Eng muhimi, jamoatchilik oldida ulugʻ bir vaʼdani aytdi:
“Xudo xohlasa, Nasafiy bobomiz ziyoratgohida ham ana shunday muazzam majmua barpo etamiz, bu ulugʻ zotning kitoblarini tarjima qilib, nashrdan chiqaramiz”.
Shavkat Mirziyoyev, Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti
Bu soʻzlar orzu yoki tantanali niyat sifatida qolib ketmadi. U aniq loyihaga, qurilish maydonidagi mehnatga, kitob tarjimasiga, muzey ekspozitsiyasiga va ilmiy muassasalar faoliyatiga aylandi. Prezidentning tarixiy merosga munosabati aynan shu jihati bilan ahamiyatli: ezgu gʻoya amaliy natijagacha yetkaziladi. Oʻsha yilning oʻzida allomaning “At-Tamhid li-qavoid it-tavhid” asari nashr etilishi bu jarayonning faqat meʼmoriy emas, ilmiy-maʼrifiy yoʻnalishda ham boshlanganini koʻrsatdi. Qadamjo tiklanishi bilan bir vaqtda allomaning soʻzi ham xalqqa qaytarila boshladi. Bu – maqbara bilan kitob, ziyorat bilan tafakkur, xotira bilan tadqiqotni birlashtirgan yangi yondashuv edi.
2018 yil: Prezident eʼtiboridagi bunyodkorlik
2018 yil 29 yanvarda Prezident Shavkat Mirziyoyev Abul Muin Nasafiy maqbarasini ziyorat qildi va amalga oshirilayotgan ishlar bilan tanishdi. Bu paytda hududda katta bunyodkorlik jarayoni davom etayotgan, aqida ilmi maktabi va kutubxona barpo etilayotgan edi. Davlat rahbari ulamolar bilan suhbatda alloma asarlarining bugungi kun uchun gʻoyat ahamiyatli ekanini, ularni nashr etib, mazmun-mohiyatini yosh avlodga yetkazish zarurligini taʼkidladi.
Ziyoratgohda saqlanayotgan nodir Qurʼoni karim qoʻlyozmasi ham Prezident eʼtiboridan chetda qolmadi. Qadimiy qogʻozga bitilgan, xattotlik bezaklari bilan sayqallangan bu muqaddas kitob xalqimizning bebaho merosi sifatida asrab-avaylanishi zarurligi qayd etildi. Keyinchalik majmua muzeyida mazkur qoʻlyozma va matoga toʻqib yozilgan muqaddas oyatlarni munosib sharoitda namoyish etish imkoni yaratildi.
2018 yilgi tashrif qurilish surʼatigagina emas, uning mazmuniga ham yoʻnalish berdi. Agar majmuada faqat goʻzal maqbara va masjid barpo etilganida, u obod qadamjo boʻlib qolar edi. Kutubxona, aqida ilmi maktabi va muzeyning tashkil etilishi esa uni maʼrifat markaziga aylantirdi. Shavkat Mirziyoyev tashabbusining tarixiy ahamiyati ham shunda: ziyoratgohga ilmiy tafakkur qaytarildi.
2019–2020 yillar: gʻisht bilan birga tiklangan gʻoya
Keyingi yillarda qurilish va obodonlashtirish ishlari bosqichma-bosqich davom etdi. Hudud tartibga keltirildi, yangi binolar qad rostladi, tarixiy yodgorliklarni asrash va ularni majmua kompozitsiyasiga uygʻunlashtirish choralari koʻrildi. Daraxt va gullar ekilib, ziyoratchiga sokinlik va tafakkur muhitini beradigan bogʻ shakllantirildi. Shu bilan birga, Abul Muin Nasafiy merosini oʻrganish mamlakatdagi yirik ilmiy islohotlar bilan uygʻunlashdi. Aqida ilmi maktabi faoliyati yoʻlga qoʻyilib, soha mutaxassislarining malakasini oshirish, Moturidiya taʼlimotini birlamchi manbalar asosida oʻrganish va zamonaviy gʻoyaviy tahdidlarga ilmiy javob berish imkoniyatlari kengaydi.
2020 yili Imom Moturidiy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazining tashkil etilishi Abul Muin Nasafiy merosini oʻrganishni ham yangi bosqichga koʻtardi. Markaz vazifalari qatorida Imom Moturidiy va uning izdoshlari asarlarini tadqiq qilish, ilmiy-izohli tarjimalar tayyorlash, xorijiy kutubxonalardagi qoʻlyozma nusxalarni aniqlash, xalqaro anjumanlar oʻtkazish va yoshlarni bagʻrikenglik hamda tinchlik ruhida tarbiyalash belgilandi. Shu tariqa Qovchindagi bunyodkorlik Samarqand va Toshkentdagi ilmiy markazlar faoliyati bilan bogʻlangan umummilliy maʼrifat tizimining bir qismiga aylandi.
Abul Muin Nasafiyning gʻoyalari bu jarayon uchun ayni muddao edi. Chunki u ixtilofga ixtilof bilan emas, bilim bilan javob bergan, eʼtiqod masalasini hissiy chaqiriqlar emas, aniq dalillar asosida tushuntirgan. Internet makonida soxta talqinlar va mutaassib gʻoyalar tez tarqalayotgan zamonda bunday ilmiy meros jamiyatning maʼnaviy immunitetini mustahkamlaydi.
2021 yil: muazzam majmua roʻyobi
2021 yilga kelib Prezident belgilagan ulugʻ maqsad oʻzining muhtasham meʼmoriy qiyofasini topdi. 2,1 gektar hududda maqbara, 500 oʻrinli yangi masjid, muzey, kutubxona, maʼmuriy bino va ziyoratchilarga xizmat koʻrsatuvchi inshootlardan iborat yaxlit majmua shakllandi. Soʻlim bogʻlar, ravon yoʻlaklar va obod hudud qadamjoga fayz va salobat bagʻishladi.
Majmua barpo etilishida yangilik bilan tarix oʻrtasida nozik muvozanat saqlandi. XI asrga oid yodgorlik va quduq, XIII asrda bunyod etilgan eski masjid asl tarixiy xotira sifatida muhofaza qilindi. Ularning yonida qad rostlagan yangi binolar esa ziyoratchilarning bugungi ehtiyojlariga xizmat qiladi. Shu tariqa majmuada ming yillik oʻtmish va XXI asr imkoniyatlari bir-birini inkor etmay, oʻzaro toʻldirdi.
Muzey ekspozitsiyasida Abul Muin Nasafiyning hayoti, ilmiy muhiti va asarlari multimedia vositalari orqali namoyish etildi. Bu yechim, ayniqsa, yoshlar uchun muhim: murakkab kalomiy tushunchalar, qoʻlyozmalar tarixi va allomaning jahon ilm-fanidagi oʻrni zamonaviy, tushunarli shaklda taqdim qilinadi. Kutubxona esa ziyoratchini tomoshabindan kitobxon va tadqiqotchiga aylantiradi.
Allomaning asarlari nomi va hikmatlari majmua hududiga bitib qoʻyildi. Bu bitiklar bezak emas, maʼnaviy yoʻlkoʻrsatkichdir. Ziyoratchi maqbara oldida duo qilar ekan, Nasafiyning hayot mazmuni aynan ilm, dalil va haqiqatni himoya qilishda boʻlganini anglaydi. Shu tariqa ziyorat hissi tafakkur bilan, ehtirom esa bilim olish masʼuliyati bilan boyiydi.
11 oktyabr – natija va yangi vazifalar kuni
2021 yil 11 oktyabrda Prezident Shavkat Mirziyoyev Qashqadaryoga tashrifini Abul Muin Nasafiy maqbarasini ziyorat qilishdan boshladi. Qurʼon tilovat qilinib, el-yurt tinchligi va xalq farovonligi haqiga duo oʻqildi. Davlat rahbari oʻz tashabbusi bilan bunyod etilgan ulkan majmuadagi ishlar bilan tanishdi, yangi masjid va muzeyni koʻzdan kechirdi.
Bu tashrif 2017 yili aytilgan vaʼdaning roʻyobini koʻrsatdi. Toʻrt yil muqaddam keng va obod ziyoratgoh, kutubxona hamda asarlar haqida belgilangan vazifalar endi aniq binolar, kitoblar, muzey eksponatlari va bogʻlar timsolida namoyon boʻlib turardi. Davlat rahbarining siyosiy irodasi, mutaxassislarning bilimi, quruvchilar mehnati va xalqning duosi birlashib, tarixiy natija yaratgan edi.
Prezident majmuani koʻribgina qolmay, alloma asarlari bugun ham dolzarb ekani, ularning magʻzini xalqimizga va yoshlarga yetkazish zarurligini yana bir bor taʼkidladi. Shu maqsadda Qarshi davlat universiteti qoshida Abul Muin Nasafiy nomida ilmiy markaz tashkil etish taklifini bildirdi. Demak, bunyodkorlikning keyingi bosqichi – ilmiy tadqiqot, tarjima, taʼlim va xalqaro hamkorlikni yanada kuchaytirish edi.
Milliy xotiraning tiklanishi
Shavkat Mirziyoyevning Abul Muin Nasafiy merosiga munosabatida chuqur davlatchilik tafakkuri mujassam. Davlat rahbari allomani faqat oʻtmishda yashagan ulugʻ siymo sifatida emas, bugungi jamiyatning savollariga javob bera oladigan mutafakkir sifatida koʻrdi. Shuning uchun maqbara bilan birga kutubxona qurildi, muzey bilan birga aqida maktabi yoʻlga qoʻyildi, ziyorat bilan birga asarlarni chop qilish vazifasi qoʻyildi.
Bu yondashuv Prezidentning avliyolar va allomalar merosiga boʻlgan cheksiz ehtiromini amaliy mazmun bilan toʻldiradi. Ehtirom faqat gul qoʻyish yoki yod etish emas, alloma fikrini oʻqish, qoʻlyozmasini asrash, nomi bilan ilmiy markaz ochish va yosh avlodga uning maʼnaviy jasoratini yetkazishdir. Abul Muin Nasafiy majmuasi ana shunday faol va bunyodkor ehtiromning namunasidir.
“Buyuk tarixda hech narsa izsiz ketmaydi. U xalqlarning qonida, tarixiy xotirasida saqlanadi va amaliy ishlarida namoyon boʻladi”.
Shavkat Mirziyoyev, Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti
Majmuadagi har bir bino ushbu fikrning amaliy tasdigʻidek. Nasafiy nomi xalq qonida va xotirasida asrlar davomida saqlandi, Yangi Oʻzbekiston davrida esa u muhtasham majmua, yangi nashrlar, ilmiy maktab va tadqiqot tashabbuslarida namoyon boʻldi. Tarix xotiradan amalga koʻchdi.
Jaholatga qarshi maʼrifatning zamonaviy qalʼasi
Abul Muin Nasafiy ming yil oldin turli aqidaviy adashishlarga ilm va dalil bilan javob bergan. Uning bu uslubi bugun ham nihoyatda dolzarb. Zamonaviy ekstremizm koʻpincha diniy matnlarni kontekstdan uzib talqin qilish, yoshlarning savodsizligidan foydalanish va hissiyotni aqldan ustun qoʻyish orqali tarqaladi. Bunday tahdidga faqat taqiq yoki shior bilan emas, chuqur bilim va ishonchli maʼrifat bilan qarshi turish mumkin. Nasafiy merosi insonni savol berishdan qoʻrqmaslikka, ammo javobni ishonchli manbadan izlashga oʻrgatadi. U aql va vahiyni bir-biriga dushman qilib qoʻymaydi. Inson irodasini tan olib, uni oʻz amali uchun masʼul boʻlishga chaqiradi. Imonni adovat va hukm chiqarish vositasiga emas, axloq, adolat va ezgulik manbaiga aylantiradi.
Shu sabab majmuadagi muzey, kutubxona va aqida maktabi jamiyat xavfsizligi uchun ham katta ahamiyatga ega. Bu yerda tayyorlangan har bir bilimli mutaxassis, oʻqilgan har bir xolis maʼruza, yoshga berilgan har bir asosli javob mutaassiblikka qarshi maʼnaviy qalqondir. Majmua tosh devorlar bilan emas, bilim va tafakkur bilan qurilgan qalʼadir.
Yosh avlod uchun maʼnaviy manfaat
Abul Muin Nasafiy majmuasiga kelgan yosh avlod oʻz oldida buyuk bir hayot sabogʻini koʻradi. Nasafning oddiy bir farzandi ilm, matonat va halol tafakkur orqali butun islom dunyosi tan olgan allomaga aylangan. Uning nomi mansab yoki mol-dunyo bilan emas, haqiqat yoʻlida yozilgan kitoblar bilan abadiylashgan. Bu yoshga bilimning eng ulugʻ sarmoya ekanini anglatadi.
Muzeydagi qoʻlyozmalar sabr va zahmatning qadrini koʻrsatadi. Bir kitobni yozish, koʻchirish va asrlar osha saqlab qolish uchun qancha inson mehnati ketganini his etgan yosh axborotga yengil qaramaydi. Kutubxona unga tayyor xulosani qabul qilish emas, oʻqish, taqqoslash va mustaqil fikrlash odatini beradi. Qadimiy quduq va masjid esa uni oʻzidan oldingi avlodlar bilan bogʻlaydi.
Eng muhimi, majmua yoshda milliy gʻururni sogʻlom mazmun bilan shakllantiradi. “Bizning ajdodlar buyuk boʻlgan” degan faxr “men ham bilimli, halol va Vatanga foydali boʻlishim kerak” degan masʼuliyatga aylanadi. Prezident Shavkat Mirziyoyevning allomalar merosini yoshlarga yetkazishga qaratilgan siyosati ana shu maʼnaviy koʻprikni barpo etmoqda.
Oʻzlikni anglash
Milliy oʻzlikni anglash faqat tarixiy ismlarni yodlash emas. U ajdodning insoniyatga qanday gʻoya berganini bilish, oʻsha gʻoyaning bugungi ahamiyatini anglash va uni kelajak taraqqiyotiga xizmat qildirishdir. Abul Muin Nasafiy merosi shu maʼnoda oʻzlikni anglashning yuksak maktabidir. U xalqimizning islom sivilizatsiyasida isteʼmolchi emas, yirik gʻoyalar yaratgan bunyodkor millat boʻlganini isbotlaydi.
Birinchi Sharq Renessansi davrida Movarounnahrdan yetishib chiqqan allomalar jahon ilm-fani va tafakkuriga ulkan hissa qoʻshgan. Nasafiy kalom ilmini tizimlashtirgan boʻlsa, boshqa vatandoshlarimiz hadis, fiqh, matematika, tibbiyot, astronomiya va falsafa sohalarini yuksaltirdi. Bugun Uchinchi Renessans poydevorini yaratishni maqsad qilgan Yangi Oʻzbekiston uchun bu meros shonli xotira emas, harakat dasturidir. Abul Muin Nasafiy majmuasining barpo etilishi oʻtmish va kelajakni birlashtiradi. Maqbara ajdodni yodga soladi, muzey uning hayotini anglatadi, kutubxona fikrini oʻqitadi, ilmiy markaz gʻoyasini tadqiq etadi, yosh avlod esa bu merosni yangi sharoitda davom ettiradi. Ana shu uzluksizlik milliy tarixni abadiyatga daxldor qiladi.
Dunyoga ochilgan Nasaf maʼrifati
Obod majmua Qashqadaryoning ziyorat turizmi salohiyatini ham yuksaltirdi. Bugun bu yerga kelgan xorijiy mehmon Nasafiyning qabrini ziyorat qilish bilan birga, Moturidiya taʼlimotining tarixi, Qashqadaryo vohasining ilmiy muhiti, qoʻlyozmalar va milliy meʼmorlik bilan tanishadi. Bu Oʻzbekistonning islom sivilizatsiyasiga qoʻshgan hissasini jahonga koʻrsatadigan muhim maʼrifiy manzildir.
Biroq majmuaning xalqaro ahamiyati sayyohlar soni bilangina oʻlchanmaydi. U turli mamlakat olimlari uchun qoʻlyozma va kalom ilmi tadqiqotlari boʻyicha hamkorlik maydoni boʻlishi mumkin. “Tabsirat ul-adilla”ning dunyo kutubxonalaridagi nusxalarini oʻrganish, tarjimalar tayyorlash, xalqaro konferensiyalar oʻtkazish va yosh tadqiqotchilar almashinuvini yoʻlga qoʻyish Nasaf maʼrifatini yanada keng yoyadi.
Shavkat Mirziyoyev tashabbusi bilan majmuaga berilgan yangi hayot ana shunday global istiqbolni ochdi. Kecha tor doirada maʼlum boʻlgan qadamjo bugun islomshunoslar, tarixchilar, sayyohlar va maʼrifat izlovchilarni chorlaydigan manzilga aylandi. Nasafiy nomi yana Sharqu Gʻarb ilm ahlini birlashtiradigan maʼnaviy koʻprik vazifasini bajarmoqda.
Ming yillik nurning yangi manzili
Abul Muin Nasafiy majmuasi – Yangi Oʻzbekistonda tarixiy xotira qanday tiklanayotganining, buyuk ajdodga ehtirom qanday amaliy mazmun kasb etayotganining va maʼrifat davlat siyosati darajasiga koʻtarilganining yorqin timsolidir. 2017 yili Prezident Shavkat Mirziyoyev belgilab bergan vazifalar 2018 yilgi nazorat va maʼnaviy yoʻnalish, keyingi yillardagi izchil bunyodkorlik orqali 2021 yilda muhtasham natijaga aylandi.
Endi Qovchinda faqat maqbara emas, 2,1 gektarlik yaxlit maʼnaviy olam bor. Unda 500 oʻrinli masjidning duosi, kutubxonaning sukuti, muzeyning tarixiy xotirasi, qadimiy quduqning sadosi, XIII asr masjidining guvohligi va soʻlim bogʻlarning tarovati bir-biriga uygʻunlashgan. Bu maskanda oʻtmish sokin yotmaydi – u soʻzlaydi, oʻqitadi va ogohlantiradi.
Shavkat Mirziyoyevning tashabbusi tufayli Abul Muin Nasafiyning qabri obod boʻlibgina qolmadi, uning fikri ham qayta tirildi. Allomaning kitoblari tarjima va nashr etila boshladi, merosini oʻrganadigan maktab va markazlar uchun yoʻl ochildi, yoshlar uning maʼrifiy jasoratidan bahramand boʻlish imkoniga ega boʻldi. Bu Prezidentning avliyo va allomalarga ehtiromi milliy tafakkurni yangilaydigan buyuk kuchga aylanganining amaldagi isbotidir.
Qovchin osmonidagi sokinlik bagʻrida endi ming yillik bir nido yangraydi: jaholatning javobi – maʼrifat, adashishning davosi – ishonchli ilm, millat kelajagining tayanchi esa oʻzligini anglagan, bilimli va masʼuliyatli avloddir. Abul Muin Nasafiy majmuasi ana shu haqiqatni asrlardan asrlarga yetkazadigan nurli qalʼa, milliy tariximizni abadiyatga bogʻlaydigan muqaddas rishta boʻlib qolaveradi.
Abdulhamid Muxtorov,
O‘zbekiston yozuvchilar uyushmasi a’zosi