ANDIJON OSMONIDAGI MAʼRIFAT HILOLI
Devonaboy – Andijon viloyati Bosh jome masjidi
(2018–2021 yillar)
Andijon – tarixning har bir qatlamida bunyodkorlik nafasi, ilm va irfon ziyosi, mehnat va shijoat ruhi sezilib turadigan qadimiy shahar. Bu zamin Zahiriddin Muhammad Boburdek buyuk davlat arbobi va mutafakkirni kamolga yetkazgan, asrlar davomida karvonlar yoʻli, hunarmandlik, savdo-sotiq va maʼrifat markazi boʻlib kelgan. Ana shu koʻhna shahar bagʻrida qad rostlagan Devonaboy masjidi esa faqat namoz ado etiladigan ibodatxona emas. U Andijon ahlining eʼtiqodi, sabr-matonati, saxovati, milliy xotirasi va maʼnaviy birligini oʻzida mujassam etgan ulugʻ dargohdir.
Bugun Andijon osmoniga boʻy choʻzgan ikki mahobatli minora, koʻkka talpingan ulkan gumbaz va toʻrt tarafdan bagʻrini ochib turgan ayvonlar shahar manzarasiga betakror salobat bagʻishlaydi. Uzoqdan koʻzga tashlanuvchi bu qiyofa zamonaviy Andijonning yangi ramzlaridan biriga aylandi. Masjidning har bir ustunida, har bir ravoq va darvozasida ajdodlar meʼmorlik tafakkurining nafasi, bugungi bunyodkor xalqning mahorati va Yangi Oʻzbekistonning ulugʻvor niyati mujassam. 2018–2021 yillarda amalga oshirilgan keng koʻlamli bunyodkorlik ishlari natijasida Devonaboy masjidi Andijon viloyati Bosh jome masjidi maqomiga munosib, oʻn besh mingdan ziyod namozxonni bir vaqtda bagʻriga sigʻdira oladigan ulkan maʼnaviyat maskaniga aylandi. Bu voqea oddiy qurilish yakunlanganini emas, xalqimizning asriy qadriyatlari davlat siyosati darajasida ulugʻlanayotganini, muqaddas din va milliy merosga hurmat yangi mazmun bilan boyiganini namoyon etdi.
Saxovatdan boshlangan tarix
Devonaboy masjidining tarixi XIX asrning ikkinchi yarmiga borib taqaladi. Rasmiy xronikada bu joydagi ilk masjid 1870 yili tiklangani qayd etilgan. Andijon tarixini oʻrgangan olimlar maʼlumotiga koʻra, uning bunyod etilishi qorasuvlik katta yer-suv egasi, taqvodor va saxovatpesha inson Devonaboy nomi bilan bogʻliq. U Andijon hokimi Nasriddinbekning roziligini olib, shahar markazida masjid va hammom qurishga kirishgan.
Ilk bino mashhur meʼmor usta Isaxon loyihasi asosida xalq hashari bilan qad rostlagani haqida maʼlumotlar bor. Bino bitgach, el uni oʻz mablagʻini xayrli ishga bagʻishlagan bunyodkor nomi bilan – Devonaboy masjidi deb atay boshlagan.
Bu nom zamirida bir insonning shon-shuhratidan koʻra ulkanroq maʼno bor. Unda mol-dunyoni xalq manfaatiga sarflash, boylikni maʼnaviyatga xizmat qildirish, kelajak avlod uchun sadaqai joriya qoldirishdek ezgu anʼana mujassam. Devonaboy oʻz davrida qurdirgan masjid bir necha avlodning namozi, duosi va maʼrifiy suhbatiga makon boʻldi. Uning shaxsiy saxovati umumxalq qadriyatiga, bir umrlik amali esa bir yarim asrdan ziyod davom etayotgan maʼnaviy tarixga aylandi.
“Kim Alloh roziligini istab bir masjid qursa, Alloh jannatda unga bir uy qurib beradi”.
Hadisi sharif
Masjidning qurilish tarixi bir bosqichdan iborat emas. Ilk bino 1870 yili barpo etilgan boʻlsa, XIX asr oxiri va XX asr boshlarida u qayta qurilgan, kengaytirilgan va yangilangan. Shu sabab ayrim tarixiy va meʼmoriy qaydlarda 1899 yoki 1909 yil sanalari ham uchraydi. Bu tafovut masjid tarixini inkor etmaydi, aksincha, uning andijonliklar ehtiyojiga qarab muttasil takomillashganini koʻrsatadi. Har bir avlod bu dargohga oʻz mehri, mehnati va imkoniyatidan ulush qoʻshgan. Shu tariqa Devonaboy masjidi bir binoning emas, xalq eʼtiqodi va bunyodkorligining uzluksiz solnomasiga aylangan.
Eski shaharning maʼnaviy yuragi
Andijonning Eski shahar qismi azaldan gavjum bozorlar, hunarmandlar rastalari, mahalla guzarlari va diniy-maʼrifiy maskanlar uygʻunlashgan hudud boʻlgan. Devonaboy masjidining aynan shu makonda joylashishi bejiz emas. Chunki sharq shaharsozligida jome masjidi shaharning faqat meʼmoriy markazi emas, maʼnaviy yuragi ham sanalgan. Bu yerda odamlar jamoat boʻlib ibodat qilgan, ahillikka chaqirilgan, muhtojlarga yordam koʻrsatilgan, yoshlarga odob-axloq, halollik va masʼuliyat saboqlari berilgan.
Jome masjidi musulmon jamiyatida qalblarni birlashtiruvchi makondir. Uning saflarida mansab va boylik, kasb va yosh tafovuti yoʻqoladi: barcha bir qiblaga yuzlanadi, bir niyat bilan yelkadosh boʻladi. Ana shu ruh insonga oʻzini katta bir jamoaning aʼzosi sifatida his etishni, boshqalarning haq-huquqini hurmat qilishni va el tashvishini shaxsiy tashvish deb bilishni oʻrgatadi. Shu maʼnoda Devonaboy masjidi Andijon ahlining ijtimoiy xotirasida hamjihatlik, insof va oʻzaro mehr maktabi boʻlib kelgan.
Uning ayvonlari ostida aytilgan nasihatlar, Qurʼon tilovatlari, keksalarning duolari, yoshlarning savol-javoblari asrlar davomida koʻplab xonadonlarga maʼnaviy taʼsir koʻrsatgan. Masjiddan taralgan ezgu soʻz bozordagi halol taroziga, oiladagi mehr-oqibatga, qoʻshnichilikdagi muruvvatga, jamoadagi totuvlikka aylangan. Binobarin, masjidning haqiqiy koʻlami uning devorlari bilan emas, inson qalbi va jamiyat hayotiga yetkazgan maʼrifati bilan oʻlchanadi.
Sukutga majburlangan minoralar
Devonaboy masjidi tarixi xalqimiz boshidan kechirgan ogʻir sinovlarni ham oʻzida aks ettiradi. XX asrning 20–30-yillarida mustabid tuzum muqaddas maskanlarni yopish, diniy taʼlim va milliy urf-odatlarni cheklash siyosatini yuritdi. Yurtning koʻplab masjid va madrasalari singari Devonaboy masjidi ham oʻz vazifasidan mahrum etildi. Uning oʻrnida “Qizil jovon” deb atalgan artel faoliyat yuritdi. Bir paytlar azon sadosi yangragan, namoz va duolar oʻqilgan xonada boshqa maqsaddagi ishlar bajarilishi xalqning qalbiga solingan maʼnaviy jarohat edi.
Ammo eʼtiqodni devor bilan yopib, farmon bilan oʻchirib boʻlmaydi. Andijon ahli bu dargohni xotirasidan chiqarmadi. Keksalar uning nomini, tarixini va qutlugʻligini farzandlariga yetkazdi. Nihoyat, 1944 yil 2 noyabrda masjidni qayta ochishga ruxsat berildi. Shundan soʻng u faoliyatini davom ettirdi va viloyatda saqlanib qolgan sanoqli diniy muassasalardan biri boʻldi.
Oʻsha yillarning muhitini anglatadigan bir voqea, ayniqsa, taʼsirli. Masjidning eskirgan darvozasini yangisiga almashtirish uchun mahalliy idoralar qaror qabul qila olmagan, hatto bu masala Moskvagacha yetgan. Uzoq kutishdan soʻng darvozani hech kim koʻrmaydigan paytda, tunda almashtirishga izn berilgan. Oddiy darvozani yangilash ham xavfli ishdek qaralgan bunday zamon insonning eʼtiqod erkinligi qay darajada cheklanganini yaqqol koʻrsatadi.
Bugun esa Devonaboy masjidining toʻrt mahobatli darvozasi kunu tun xalqqa ochiq. Kecha bir eshikni almashtirishga ruxsat soʻralgan boʻlsa, bugun bir vaqtning oʻzida oʻn besh mingdan ziyod inson emin-erkin ibodat qiladigan ulkan dargoh barpo etildi. Tarixning ana shu ikki manzarasi oʻrtasidagi farq – Yangi Oʻzbekistonda inson qadri, vijdon erkinligi va milliy oʻzlikka boʻlgan munosabat qanchalik tubdan oʻzgarganining yorqin dalilidir.
Istiqlol bergan erkin nafas
Mustaqillik yillarida masjidning faoliyati uchun keng imkoniyatlar yaratildi. U taʼmirlandi, hududi obodonlashtirildi, namozxonlar uchun qoʻshimcha sharoitlar barpo etildi. Ilgarigi bosqichlarda toʻrt darvoza, xonaqoh, koʻshk va ayvonlar, tahoratxona, kutubxona hamda kompyuter xonalari ishga tushirildi. Masjid hayit kunlari besh mingga yaqin, juma namozlarida uch yarim mingdan ziyod kishini qabul qiladigan Andijonning eng gavjum ibodatgohlaridan biriga aylandi.
Biroq viloyat aholisi koʻpayib, shahar kengaygani sari masjidning mavjud imkoniyatlari ehtiyojga javob bermay qoldi. Juma va hayit namozlarida hovli va atrof koʻchalar ham odamlar bilan toʻlar, koʻpchilik ochiq havoda ibodat qilishga majbur boʻlardi. Demak, Devonaboy masjidini yanada kengaytirish va Bosh jome maqomiga munosib yangi majmua barpo etish faqat meʼmoriy xohish emas, hayotning oʻzi taqozo etgan ijtimoiy va maʼnaviy zarurat edi.
“Aqlimni taniganimdan buyon qatnayotganim – “Devonaboy” masjidi bugun butun Andijondagi eng gavjum va fayzli ibodatgohga aylandi”.
Foziljon hoji Siddiqov, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan madaniyat xodimi
Bu eʼtirof masjidning xalq hayotidagi oʻrnini samimiy ifodalaydi. Chunki Devonaboy masjidiga qatnagan har bir inson uning tarixida oʻz oilasi, mahallasi va shahrining kechmishini koʻradi. Bu dargohda bir avlod ikkinchi avlodga yoʻl beradi, ammo azon sadosi, jamoat duosi va ezgulikka daʼvat uzilmaydi.
2018 yil: yangi yuksalishning boshlanishi
2018 yili Devonaboy masjidining hozirgi yangi binosini barpo etish ishlari boshlandi.
Bu qarorning tub mohiyatida Prezident Shavkat Mirziyoyev rahbarligida mamlakatimizda inson manfaati, vijdon erkinligi, muqaddas qadamjolar va diniy-maʼrifiy merosga hurmatni davlat siyosatining ustuvor yoʻnalishiga aylantirgan yangi tafakkur mujassam edi. Davlat rahbari tarixiy obidalarni asrashni oʻtmishga qaytish emas, balki milliy taraqqiyot uchun mustahkam maʼnaviy poydevor yaratish deb bildi.
Devonaboy masjidi qurilishi ham ana shu keng koʻlamli siyosatning Andijondagi yorqin ifodasi boʻldi. Yangi binoni loyihalashda zamonaviy muhandislik talablari bilan milliy meʼmorlik anʼanalari uygʻunlashtirildi. Maqsad shunchaki katta bino qurish emas, Andijonning tarixiy muhitiga mos, ajdodlar bunyodkorlik maktabiga hurmatni ifoda etuvchi va kelajak avlodlarda faxr uygʻotuvchi koshona yaratish edi.
Qurilish maydonida muhandislar, meʼmorlar, quruvchilar, naqqosh va bezakchilar, homiylar hamda koʻngillilar bir ezgu maqsad atrofida jipslashdi. Bu ham qadimiy hashar anʼanasining zamonaviy koʻrinishi edi. XIX asrdagi ilk masjid xalq hashari bilan tiklangan boʻlsa, XXI asrdagi Bosh jome ham davlat eʼtibori, xalq duosi va bunyodkorlar mahorati uygʻunligida qad rostladi. Shu tariqa tarixiy davomiylik gʻisht va naqshdagina emas, ezgu ish atrofida birlashish ruhida ham namoyon boʻldi.
2018 yildan 2021 yilgacha davom etgan ishlar oson kechgani yoʻq. Katta sigʻimga ega ibodat maskanini barpo etish, uning mustahkamligi, xavfsizligi, muhandislik tarmoqlari va atrof hudud obodligini taʼminlash ulkan masʼuliyat talab qildi. Lekin bu bunyodkorlikning ortida xalqning ehtiyoji, davlat rahbarining eʼtibori va buyuk maqsad turgani uchun ishlar izchil davom etdi. Har bir koʻtarilgan ustun, har bir bitgan ayvon Andijon ahlining orzusiga yaqinlashuv edi.
Tarix bilan zamon muloqoti
Yangi masjid qadimiy “chor ayvon va chor darvoza” uslubida bunyod etildi. Bu meʼmoriy yechim chuqur ramziy maʼnoga ega. Toʻrt tarafga ochilgan darvozalar dargohning xalqqa ochiqligini, ayvonlar esa mehmondoʻstlik va bagʻrikenglikni ifodalaydi. Ular Sharq meʼmorchiligida insonni tashqi shovqindan ichki sakinatga, kundalik tashvishdan tafakkur va ibodat olamiga olib kiruvchi oʻtish makonidir.
Masjidning ikki tomonida qad rostlagan minoralarning har biri 54 metr balandlikka ega. Asosiy bino tepasidagi gumbazning diametri 18 metr. Bu raqamlar inshootning muhtashamligini koʻrsatsa-da, uning haqiqiy salobati oʻlchamdan ham yuksak. Minora insonni maʼnaviy yuksalishga chorlaydi, gumbaz ostidagi yagona fazo esa turli mahalla va kasb egalarini bir jamoa sifatida birlashtiradi. Masjid qiyofasida balandlik va bagʻrikenglik, salobat va sokinlik, tarixiy shakl va zamonaviy imkoniyat bir butunlik kasb etgan.
Ilgarigi masjid besh ming kishiga moʻljallangan edi. Yangi bino esa oʻn besh mingdan ortiq namozxonni qabul qila oladi. Sigʻimning uch baravar oshishi oddiy statistik koʻrsatkich emas. Bu moʻmin-musulmonlarning emin-erkin ibodat qilishi, juma va hayit kunlarida munosib sharoitga ega boʻlishi, nuroniylar va yoshlar bir safda xotirjam turishi uchun yaratilgan amaliy imkoniyatdir.
Keng hovli, ayvonlar va kirish yoʻlaklarining oʻzaro mutanosibligi katta jamoat oqimini tartibli qabul qilishga xizmat qiladi. Milliy bezaklar esa masjidni oddiy funksional binodan sanʼat asari darajasiga koʻtaradi. Chunki islom meʼmorchiligida goʻzallik dabdaba uchun emas, inson qalbida poklik, tartib va uygʻunlik tuygʻusini uygʻotish uchun xizmat qiladi. Devonaboy Bosh jome masjidi ham insonni hayratga solibgina qolmay, uni sokinlashtiradi, oʻz oʻylari bilan yolgʻiz qolishga va yaxshilik sari intilishga chorlaydi.
2021 yil: orzuning roʻyobi
Uch yillik bunyodkorlik ishlari 2021 yil may oyida yakunlandi. 18 iyun kuni Prezident Shavkat Mirziyoyev Andijon viloyati Bosh jome masjidini borib koʻrdi. Qurʼoni karim oyatlari tilovat qilinib, el-yurt tinchligi, xalq farovonligi va bunyodkorlar haqiga duo qilindi. Davlat rahbari muhandislar, quruvchilar, bezakchilar va homiylarga minnatdorlik bildirib, masjid uzoq yillar xalqimizga xizmat qilishini tiladi.
“Masjid Andijon xalqiga muborak boʻlsin, uzoq yillar xalqimizga xizmat qilsin”.
Shavkat Mirziyoyev, Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti
Bu soʻzlar ochilish marosimining tantanali jumlasigina emas. Ularda davlat rahbarining xalq eʼtiqodiga ehtiromi, bunyodkor inson mehnati qadri va masjidni jamiyatga uzoq yillar xizmat qiluvchi maʼrifat dargohi sifatida koʻrish gʻoyasi mujassam. Prezidentning masjidda ulamo va imom-xatiblar bilan muloqot qilishi ham diniy sohadagi islohotlar faqat binolar barpo etish bilan cheklanmasligini koʻrsatdi. Asosiy maqsad – bu maskanlarda sof maʼrifat, bagʻrikenglik, tinchlik va ezgulik gʻoyalarini qaror toptirish.
“Hamma joylarda muqaddas ziyoratgohlarni obod qilish, yangi masjid va maʼrifat markazlari qurishga eʼtibor qaratyapmiz. Bunday xayrli ishlarni davom ettiramiz”.
Shavkat Mirziyoyev, Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti
Davlat rahbarining mazkur fikri Devonaboy masjidi misolidagi bunyodkorlikning umummilliy miqyosini ochib beradi. Bu – alohida bir inshootga berilgan baho emas, balki avliyo va allomalar merosini asrash, ziyoratgohlarni obod qilish, yangi masjid va maʼrifat markazlari bunyod etish orqali xalqning maʼnaviy ildizlarini mustahkamlashga qaratilgan izchil dasturning ifodasidir.
Shavkat Mirziyoyevning munosib hissasi, eng avvalo, ana shu ezgu niyatlarni davlat va jamiyat hayotining ustuvor vazifasiga aylantirganida koʻrinadi. Prezident eʼtibori tufayli tarixiy xotira muzey devorlari ichida qolib ketmayapti, u qaytadan hayotga kirib, odamlar kundalik turmushining bir qismiga aylanmoqda. Devonaboy masjidi bu siyosatning koʻz bilan koʻrib, qalb bilan his etiladigan natijasidir.
Ibodat bilan maʼrifatni birlashtirgan dargoh
“Jome” soʻzi jamlovchi, birlashtiruvchi maʼnosini anglatadi. Bosh jome masjidining vazifasi esa faqat katta jamoatni sigʻdirishdangina iborat emas. U viloyatda diniy-maʼrifiy hayotning nufuzli markazi, imom-xatiblar va ulamolar muloqoti, Qurʼon va hadis saboqlari, odob-axloq targʻiboti, xayru saxovat tashabbuslari uchun tayanch maskan boʻlishi kerak. Devonaboy masjidining yangi qiyofasi ana shu masʼuliyatni ado etish uchun keng imkoniyat yaratdi.
Islom tamadduni tarixida masjid doimo ilm bilan yonma-yon turgan. Paygʻambarimiz alayhissalom davrida masjid ibodat, taʼlim, maslahat, murosa va ijtimoiy koʻmak markazi boʻlgan. Movarounnahr shaharlarida ham masjidlar atrofida maktab va madrasalar, kutubxona va kitobat anʼanalari shakllangan. Imom Buxoriy, Imom Termiziy, Burhoniddin Margʻinoniy, Abu Muin Nasafiy singari buyuk allomalar yetishib chiqqan muhitda din va ilm bir-biridan ajralmagan.
Shu bois Yangi Oʻzbekistonda masjidlarni obod qilishning maʼnosi faqat namoz uchun qulay joy hozirlash emas. Bu – xalqimizga xos maʼrifiy islom anʼanasini tiklash, jaholatga qarshi bilim, mutaassiblikka qarshi moʻʼtadillik, adovatga qarshi birodarlik gʻoyalarini mustahkamlash. Devonaboy Bosh jome masjidi minbaridan taraladigan har bir xolis nasihat jamiyatda tinchlik va ahillikni asrashga, insonni halol mehnat va masʼuliyatli hayotga chorlashga xizmat qiladi.
Masjiddagi maʼrifiy muhit, ayniqsa, yoshlar uchun muhim. Axborot oqimi nihoyatda kuchaygan, turli gʻoya va talqinlar inson ongi uchun kurashayotgan davrda yosh avlod ishonchli bilim, sogʻlom eʼtiqod va toʻgʻri yoʻl-yoʻriqqa muhtoj. Obod va ochiq masjid, bilimli imom, boy kutubxona hamda samimiy muloqot muhiti yoshni yot gʻoyalardan asraydi. Unga dinning asl mohiyati – insonparvarlik, poklik, ota-onaga hurmat, Vatanga muhabbat, ilmga intilish va boshqalarga yaxshilik qilish ekanini anglatadi.
Yosh avlod uchun tarix darsi
Devonaboy masjidiga kirgan yosh inson bir vaqtning oʻzida bir necha davr bilan uchrashadi. U XIX asrda xalq manfaati uchun boyligini sarflagan saxovatpesha insonni eslaydi, mustabid davrda dargohni qalbida asragan bobolarning sabrini his etadi, mustaqillik va Yangi Oʻzbekiston davrida qad rostlagan ulkan koshonani koʻradi. Bu manzara unga tarixni faqat darslikdan emas, tirik makondan oʻrganish imkonini beradi.
Yosh avlod masjid tarixidan uch buyuk saboq oladi. Birinchisi – saxovat. Devonaboy shaxsiy imkoniyatini el manfaatiga bagʻishlab, nomi asrlar osha duo bilan tilga olinishiga sabab boʻldi. Ikkinchisi – matonat. Diniy va milliy qadriyatlar cheklangan yillarda ham xalq oʻz eʼtiqodi va xotirasini yoʻqotmadi. Uchinchisi – bunyodkorlik. Shavkat Mirziyoyev rahbarligida amalga oshirilgan ishlar oʻtmishni faqat eslash kifoya emasligini, uni zamon talablari asosida asrab, kelajakka yetkazish zarurligini koʻrsatdi.
Masjidning 54 metrli minoralari yoshlarga yuksak maqsadlar sari intilishni eslatsa, keng saflari birlikning qudratini namoyon etadi. Toʻrt darvoza bagʻrikenglik va ochiqlikni, ulkan gumbaz esa bir osmon ostidagi mushtarak taqdirni timsollaydi. Bu timsollarni anglagan yosh oʻzini ulugʻ tarixning vorisi, yurt kelajagi uchun masʼul inson deb his etadi.
Milliy oʻzlikni anglash ham aynan shunday tirik aloqadan boshlanadi. Oʻzligini anglagan inson ajdodini ulugʻlaydi, ammo oʻtmish bilan magʻrurlanishning oʻziga mahliyo boʻlib qolmaydi, u bobolarga munosib boʻlish uchun oʻqiydi, mehnat qiladi va jamiyatga foyda keltiradi. Prezident tomonidan ziyoratgohlar, masjidlar va ilmiy-maʼrifiy markazlarga qaratilayotgan eʼtibor yoshlar qalbida ana shu vorislik masʼuliyatini shakllantiradi.
Milliy meʼmorlikning zamonaviy davomi
Devonaboy masjidining yangi binosi tarixiy uslubni aynan koʻchirish bilan cheklanmaydi. U ajdodlar yaratgan meʼmoriy tilni zamonaviy davr ehtiyojiga mos ravishda davom ettiradi. Chor ayvon va chor darvoza anʼanaviy kompozitsiyani saqlasa, katta sigʻim, mustahkam muhandislik yechimlari va qulay infratuzilma XXI asr talablarini ifoda etadi. Bu uygʻunlik milliy merosni muzlatib qoʻymasdan, uni ijodiy davom ettirishning toʻgʻri yoʻlidir.
Meʼmorlik – tosh va gʻishtga yozilgan tarix. Agar tarixiy shakllar yoʻqolsa, xalqning fazoviy xotirasi ham zaiflashadi. Agar zamonaviy ehtiyoj inobatga olinmasa, meros hayotdan uzilib qoladi. Devonaboy masjidi ana shu ikki xavf oʻrtasidagi oqilona muvozanatni koʻrsatadi: u ham tarixiy Andijonning qiyofasiga tayanadi, ham bugungi millionlab odamlarning maʼnaviy talabiga javob beradi.
Masjid shaharning sayyohlik salohiyatini ham oshiradi. Andijonga kelgan mehmon uni tomosha qilar ekan, faqat muhtasham inshootni emas, xalqning tarixga, dinga va bunyodkorlikka munosabatini koʻradi. Minoralar, gumbaz va ayvonlar orqali Oʻzbekistonning bagʻrikeng, mehmondoʻst va maʼrifatparvar qiyofasi namoyon boʻladi. Shunday ekan, Devonaboy masjidi ichki maʼnaviy hayot markazi boʻlish bilan birga, mamlakatimizni dunyoga tanituvchi madaniy timsol vazifasini ham bajaradi.
Inson qadri va vijdon erkinligining meʼmoriy ifodasi
Yangi Oʻzbekiston gʻoyasining markazida inson qadri turadi. Inson qadri esa uning moddiy ehtiyojlarini taʼminlash bilan cheklanmaydi, uning eʼtiqodi, xotirasi, maʼnaviy ehtiyoji va oʻzligini hurmat qilishni ham taqozo etadi. Devonaboy masjidining qayta bunyod etilishi ana shu keng maʼnodagi insonparvar siyosatning ifodasidir.
Bir asr muqaddam masjid eshigi yopilgan, keyin esa darvozasini almashtirish ham yashirincha amalga oshirilgan edi. Bugun davlat rahbari shaxsan kelib, ulkan dargohni bunyod etganlarga minnatdorlik bildirmoqda, ulamo va imom-xatiblar bilan muloqot qilmoqda, moʻmin-musulmonlar emin-erkin ibodat qilishi uchun sharoit yaratishni xayrli ish deb eʼlon qilmoqda. Bu tarixiy burilishning mazmuni har qanday raqam va meʼmoriy oʻlchamdan baland turadi.
Prezident Shavkat Mirziyoyevning avliyolar, allomalar, ulamolar va muqaddas maskanlar merosiga boʻlgan cheksiz ehtiromi xalqimizning maʼnaviy hayotiga yangi kuch bagʻishladi. U kishining tashabbuslari tufayli obidalar taʼmirlanmoqda, maqbara va ziyoratgohlar obod boʻlmoqda, Islom sivilizatsiyasi markazlari va maʼrifat maskanlari barpo etilmoqda, buyuk ajdodlar asarlari nashr etilib, ilmiy muomalaga qaytarilmoqda. Devonaboy masjidi ana shu ulkan maʼnaviy uygʻonish silsilasining Andijondagi durdona halqasidir.
Bu siyosat oʻtmishni ideallashtirish emas, tarixdan kuch olib kelajak qurish siyosatidir.
Masjid obod boʻlsa, unda faqat devor emas, inson qalbi ham obod boʻladi. Maʼrifatli imomning soʻzi oilaga tinchlik, yoshga toʻgʻri yoʻl, tadbirkorga halollik, rahbarga adolat, jamiyatga hamjihatlik olib kiradi. Shuning uchun diniy-maʼrifiy maskanga kiritilgan har bir sarmoya aslida inson tarbiyasi va jamiyat barqarorligiga kiritilgan sarmoyadir.
Milliy tarixning abadiyatga daxldor sahifasi
Tarixni abadiylashtirish uni qogʻozda qayd etish bilangina amalga oshmaydi. Tarix odamlar hayotida yashasa, yoshlar ongida maʼno kasb etsa, obida va anʼanalarda davom etsa, u abadiyatga daxldor boʻladi. Devonaboy masjidida ana shunday tirik davomiylik bor. Devonaboyning XIX asrdagi saxovati, andijonliklarning sinovli yillardagi sabri va XXI asrdagi ulkan bunyodkorlik bir makonda tutashib, yagona maʼnaviy silsila hosil qilgan.
Shavkat Mirziyoyev saʼy-harakatlari bilan bu silsila uzilib qolmadi, aksincha, yanada mustahkamlandi va yangi avlodga munosib shaklda topshirildi. Yangi masjid qurilishida milliy meʼmorlik asraldi, xalqning bugungi ehtiyoji qondirildi, kelajak uchun esa ulugʻ bir ramz yaratildi. Ana shu uch mezon – tarixga hurmat, bugungi insonga xizmat va kelajak oldidagi masʼuliyat – Yangi Oʻzbekiston bunyodkorligining maʼnaviy mohiyatini belgilaydi.
Devonaboy Bosh jome masjidi endi faqat Andijonning emas, butun mamlakatimizda kechayotgan maʼnaviy yangilanishning dalilidir. Uning minoralari azon sadosini uzoqlarga yetkazar ekan, xalqimizga bir haqiqatni eslatadi: oʻz ildizini asragan millatning kelajagi mustahkam boʻladi. Uning gumbazi ostida minglab insonlar bir safga turar ekan, jamiyatning eng katta kuchi ahillik va ezgu niyatda ekani namoyon boʻladi. Uning toʻrt darvozasi ochiq turar ekan, Yangi Oʻzbekistonning bagʻrikeng va insonparvar qiyofasi butun dunyoga namoyon boʻladi.
Minoralarga aylangan duo
Devonaboy masjidining bir yarim asrlik tarixi – saxovatdan boshlangan, sinovlarda toblangan va bunyodkorlik bilan yuksalgan tarix. 1870 yili xalq hashari va bir insonning ezgu niyati bilan qad rostlagan dargoh 2018–2021 yillarda Prezident Shavkat Mirziyoyev rahbarligidagi maʼnaviy tiklanish siyosati tufayli yangi, muhtasham qiyofaga ega boʻldi. 54 metrli ikki minora, diametri 18 metrli gumbaz, chor ayvon va chor darvoza, oʻn besh mingdan ortiq namozxon uchun yaratilgan sharoit – bularning barchasi xalq eʼtiqodi va davlat eʼtiborining buyuk uygʻunligini namoyon etadi.
Bu dargohga kirgan inson oʻtmishning sabogʻini, bugunning shukronasini va kelajakning masʼuliyatini bir vaqt, bir joyda his qiladi. U yerda Devonaboyning saxovati duoga, bobolarning matonati xotiraga, bunyodkorlarning mehnati sanʼatga, Prezidentning tashabbusi esa xalqqa xizmat qiluvchi ulkan maʼnaviy maskanga aylangan. Andijon osmonida koʻkka intilgan minoralar goʻyo bir yarim asrlik duoning meʼmoriy ifodasidir. Bu duoda tinchlik bor, shukronalik bor, ajdodlarga ehtirom va avlodlarga ishonch bor. Devonaboy Bosh jome masjidi ana shu duoni asrlar osha davom ettiradigan, milliy tariximizni abadiyatga bogʻlaydigan va Yangi Oʻzbekistonning maʼrifatparvar qiyofasini namoyon etadigan ulugʻ maskan boʻlib qolaveradi.
Abdulhamid Muxtorov,
O‘zbekiston yozuvchilar uyushmasi a’zosi