Ko‘plab adashgan firqalarning kelib chiqishiga sabab bo‘lgan asosiy omillardan biri, shubhasiz, mutashabih, ya’ni tushunish qiyin bo‘lgan oyatlarni chuqur ilm va usul qoidalariga tayanmay, noto‘g‘ri ta’vil qilganidir. Ahli sunna val jamoa vakillari esa bu borada ehtiyotkorlik bilan, zamon taqozosiga ko‘ra yo‘l tutganlar. Mutashabih oyatlarni ta’vil qilish zarurati paydo bo‘lmaguncha ularni ta’vil qilmagan va boshqalarni ham shunga targ‘ib qilganlar. Keyinchalik turli toifalar asossiz ta’villarni musulmonlar ichida targ‘ib qila boshlagach, ishonchli ilmga tayangan holda, mutashabih oyatlarning to‘g‘ri ta’vilini tushuntirish ehtiyoji paydo bo‘lgan. Abu Mansur Moturidiy va Abul Hasan Ash’ariy singari mutakallim olimlar mazkur masalada jonbozlik ko‘rsatib, ahli sunna val jamoa aqidasini himoya qilganlar.
Moturidiylik aqidaviy maktabining vakili sifatida Abu Hafs Nasafiy “al-Akmalu-l-atval” asarida aqidaviy oyatlarni tafsir va ta’vil qilib, adashgan toifalarga raddiyalar bergan. Masalan, “(Bu Qur’on) Sizga nozil qilingan kitobdir” (A’rof surasi, 2-oyat) mazmunidagi oyat tafsirida shunday yozgan: “(Botil so‘zni) aytuvchilar ushbu oyatni “Alloh taolo Arshning ustida” degan qarashiga hujjat qilib, aytadilarki: “Arab tilidagi (“-dan” ma’nosini anglatuvchi) مِنْ kalimasi chegaraning boshlanishini, (“-ga” ma’nosini anglatuvchi) إِلَى kalimasi tugashini ifodalaydi. (“tushish”, “pasayish” ma’nolarini anglatuvchi) النزول kalimasi esa yuqoridan pastga ko‘chish ma’nosiga dalolat qiladi. Yuqori esa Arshdir”. Biroq, qat’iy dalillarga asoslangan to‘g‘ri javob shuki, albatta, Alloh taolo tomon va makondan pokdir (U zot tomon va makonga muhtoj emas). Shuning uchun ham bu oyatni ta’vil qilishlik lozim bo‘ladi. Ya’ni, farishta (Jabroil) yuqoridan pastga tushdi (degan ma’noda tushinish to‘g‘ri bo‘ladi)”
Demak, Abu Hafs Nasafiy mutashabih oyatlarni ta’vil qilar ekan, adashgan toifalarga qarshi aqliy va naqliy dalillar keltirgan. Ularning Alloh taologa nisbatan makon va zamon isbot qilishi, U Zotni yaratilgan narsalarga o‘xshatishi va shu kabi e’tiqodlari botil ekanligini ta’kidlab, Yaratganning maxluqotlardan birortasiga o‘xshamasligi, vaqt, makon, jism singari har qanday nuqsonlardan pok ekanini bayon qilgan. Aynan shu qarash ahli sunna val jamoa e’tiqodining asoslaridan hisoblanadi.
Yangiboyev Adhambek Esanovich
“Islomshunoslik va islom sivilizatsiyasini
o‘rganish ICESCO” kafedrasi tadqiqotchisi