Movarounnahr hanafiy fiqhi rivojida “Saloti Mas’udiy” asarining o‘rni

O‘ZBEKISTON XALQARO ISLOMSHUNOSLIK AKADEMIYASIDA “HOLIS TALQIN” RUKNI DOIRASIDAGI VIDEO-MATERIALLAR UCHUN RADDIYA MATNI

 

Mavzu: MOVAROUNNAHR HANAFIY FIQHI RIVOJIDA “SALOTI MAS’UDIY” ASARINING O‘RNI

 

Hozirgi davrda hanafiy mazhabi ta’limotini o‘rganish hamda u bilan bog‘liq asarlarni ilmiy jihatdan tadqiq etish turli ekstremistik oqimlar tutgan yo‘lining noto‘g‘riligini isbotlashda va diniy barqarorlikni ta’minlashda muhim vazifalardan biri bo‘lib qolmoqda. Shu jihatdan samarqandlik faqih Mas’ud ibn Mahmud ibn Yusuf Samarqandiyning (XIII asr oxiri – XIV asr boshlari) hanafiy mazhabiga oid “Saloti Mas’udiy” asari o‘zligimizni teran anglash uchun manba bo‘lib xizmat qilgan.
        Asarning uchinchi jildi yakunida turli masalalar - المسائل المتفرقة al-masa’ilu-l-mutafarriqo qismi keltirilgan. Unda ibodat va muomalot mavzulari doirasida kelajakda paydo bo‘lishi mumkin bo‘lgan ehtimoliy masalalarning shar’iy javoblari oqilona berilgan. Bu esa manbaning ham tarixiy, ham keyingi davr uchun ahamiyatli ekanini ifodalaydi.
        Jumladan, mazkur bobda bugungi kunda mazhabsizlikni targ‘ib qilayotgan ayrim toifa va shaxslarning iddaolariga qarshi yechim berilgan. Bu borada “Saloti Mas’udiy” asarida “biror kishi bilan bir voqea sodir bo‘lib, u masala haqidagi hukmni bilmasa, unga ijtihod qilishga ruxsat beriladimi yoki yo‘qmi?”, degan savolga quyidagicha javob berilgan:
        “Agar shaxs “ahli ijtihod”dan bo‘lsa, u ijtihod qilishi mumkin. Aksincha bo‘lsa, unga ruxsat etilmaydi. “Ahli ijtihod” deb shunday shaxslarga aytiladiki, ular xato qilgan taqdirda ham savob olish ehtimoli katta bo‘ladi, chunki ularning to‘g‘ri yechim berishi ko‘proq bo‘ladi. Ba’zi ulamolarning ta’kidlashicha, ijtihod qilish uchun ma’lum bir shart mavjud bo‘lib, u shundayki, ijtihod qiluvchi shaxs “Mabsut” nomli kitobni yoddan bilgan bo‘lishi lozim. Bu kitob 500 varaqdan ortiq bo‘lmagan asar hisoblanadi”. Shu o‘rinda “Mabsut”dan murod Shamsu-l-aimma Saraxsiy (400-483/1009-1090)ning furu’u-l-fiqhga oid asari nazarda tutilgan.
        Xulosa qilib aytganda, “Saloti Mas’udiy” asari tarix davomida sunniy mazhablarga ergashish zaruriyatini rad etgan holda, har bir inson mustaqil ravishda Qur’on va hadis manbalaridan xulosa chiqarib, fatvo berish imkoniyatiga ega, degan g‘oyani ilgari surgan ayrim “ilm ahli” deb atalgan shaxslarga qarshi asosli raddiya bergan. Qur’on va sunnatdan mustaqil ravishda hukm chiqarish faqat islom ilmlarini mukammal egallagan, mujtahid darajasiga yetgan olimlar vakolatiga kirishini dalillagan.

 

Usmanova Xulkar Mamatovna
“Islom tarixi va manbashunosligi
IRCICA” kafedrasi tadqiqotchisi