PIRLIKKA DOʻNGAN MAʼNAVIY QUDRAT
Sayyid Amir Kulol ziyoratgohi
(2017–2020 yillar)
Kogon tumanidagi Yangi hayot – qadim Suxor zaminida “Yetti pir” silsilasining oltinchi manzili joylashgan. Bu yerda bir vaqtlar kurash maydonida dovruq taratgan, keyin esa qalb tarbiyasi maydonida minglab insonlarga yoʻl koʻrsatgan Sayyid Amir Kulol mangu orom topgan. Uning hayoti insondagi kuch yoʻqolib ketmasdan, toʻgʻri ustoz va ezgu maqsad bilan maʼnaviy qudratga aylanishi mumkinligining betakror timsolidir.
Amir Kulolning nomi hunar bilan ham bogʻliq. U kulolchilikni puxta egallagan, tuproq va suvdan roʻzgʻorga zarur idishlar yaratgan. Kulol loyni ezib yoʻq qilmaydi – uni poklaydi, yumshatadi, shakl beradi va olovda toblaydi. Amir Kulolning murabbiyligi ham shunday edi: u shogird irodasini sindirmadi, uni odob, ilm va xizmat bilan toblab, komillik sari yetakladi.
Bu dargohning eng buyuk maʼnaviy shuhrati Bahouddin Naqshband nomi bilan uzviy bogʻliq. Boboyi Samosiy yoʻrgakdagi Bahouddinni Amir Kulolga topshirgan, u esa ustoz vasiyatini sadoqat bilan ado etgan. Keyinchalik Naqshbandiya nomi bilan olamga tanilgan taʼlimot ortida Suxor piri bergan zohiriy va botiniy tarbiya, otalarcha mehr va buyuk ishonch bor.
2017–2020 yillarda Prezident Shavkat Mirziyoyev tashabbusi bilan “Yetti pir” majmualarini yaxlit rekonstruksiya qilish va zamonaviy ziyorat yoʻnalishiga aylantirish ishlari Sayyid Amir Kulol qadamjosiga ham yangi hayot bagʻishladi. Mavjud inshootlar taʼmirlandi, milliy va zamonaviy andozada yangi obʼyektlar, ustunli hordiq joylari va yozgi ayvonlar barpo etildi, gulzor va yashil maysazorlar yaratildi. Ziyoratgoh obodlik, sakinat va salobat uygʻunlashgan maʼnaviy maskanga aylandi.
Kurash maydonidagi jasorat
Sayyid Amir Kulol, taxminan, 1281 yili Buxoro atrofidagi Suxor qishlogʻida tavallud topgan. Asl nomi Amir Kalon boʻlgani, kulolchilik hunari bilan shugʻullangani sababli xalq orasida Amir Kulol nomi bilan mashhur boʻlgani qayd etiladi. U Paygʻambarimiz avlodiga mansub sayyidlardan edi.
Yosh Amir baquvvat, jasur va mohir kurashchi sifatida tanildi. Oʻsha davrda kurash faqat tomosha emas, mardlik, chidam va oriyat sinovi edi. U davralarda gʻolib chiqar, odamlar olqishiga sazovor boʻlardi. Ammo uning hayotidagi eng katta gʻalabasi raqib ustidan emas, nafs va shuhrat ustidan qozoniladigani edi.
Boboyi Samosiy kurash maydonida uni koʻrib, bu yigitdagi yashirin maʼnaviy isteʼdodni angladi. Uning nazari Amir qalbiga taʼsir qildi. Pahlavon ustoz xizmatiga kirib, yigirma yil davomida Qurʼon, hadis, tasavvuf va odob ilmlarini oʻrgandi. Kurashda shakllangan iroda endi ilm, ibodat va odamlar tarbiyasiga safarbar etildi.
Bu burilish inson tabiati haqida teran saboq beradi. Din va maʼrifat kuchni inkor qilmaydi, uni adolatga boʻysundiradi. Jasoratni yoʻqotmaydi, uni haqiqatni himoya qilishga yoʻnaltiradi. Shuhratni maqsad qilmaydi, uni odamlarga xizmat masʼuliyati bilan almashtiradi.
Loyga shakl, qalbga sayqal bergan ustoz
Kulolchilik Amir Kulol uchun tirikchilik vositasigina emas, tarbiya falsafasi ham boʻlgan. Loyni pishitish uchun suvning meʼyori, qoʻlning sabri, charxning maromi va olovning harorati kerak. Inson kamoloti ham ilm, mehnat, suhbat va sinov uygʻunligini talab qiladi.
Uning butun umri halol kasb va maʼnaviy xizmat birligini namoyon etdi. Manbalarda u “sulton ul-tariqat”, “shayx ush-shuyux”, “murshid us-solikin”, “sayyid ul-orifin” kabi yuksak unvonlar bilan tilga olinadi. Lekin bu unvonlar ortida kibr emas, kamtarlik va mashaqqatli ustozlik mehnati turardi.
Amir Kulol oʻz shogirdlarini bir xil qolipga solmadi. Har birining qobiliyati, ruhiy holati va kelajak vazifasini hisobga oldi. U hatto oʻz oʻgʻillarining tarbiyasini yetuk xalifalariga topshirib, ustozlikda qarindoshlikdan koʻra malaka va ishonch ustun turishini koʻrsatdi. Oʻgʻli Amir Burhonni Bahouddin Naqshbandga topshirishi bu yuksak pedagogik madaniyatning yorqin misolidir.
Bahouddinga berilgan izn
Boboyi Samosiy Amir Kulolga Bahouddin Naqshbandning zohir va botin tarbiyasini ishonib topshirgan edi. Amir Kulol bu omonatga umrbod sadoqat koʻrsatdi. Bahouddin uning suhbatlarida, ibodatida va xizmat maktabida kamol topdi. Ustoz shogirdidagi noyob isteʼdodni cheklamadi, aksincha, uning mustaqil maʼnaviy parvoziga yoʻl ochdi. Tarbiyaning eng buyuk nuqtasi shogirdni oʻziga bogʻlab qoʻyish emas, uning isteʼdodini tanib, qanotini parvarishlab, munosib vaqtda parvozga ruxsat berishdir. Amir Kulol ana shunday mard ustoz edi. U Bahouddindagi kamolotni koʻrib, qalbidagi bor maʼrifatni berganini aytadi va unga irshod uchun izn beradi.
“Oʻgʻlim Bahouddin! Koʻksimda ne boʻlsa, sizga berdim. Nomingiz olamni tutgay. Sizga izn berdim!”
Sayyid Amir Kulol, Bahouddin Naqshbandning ustozi
Bu soʻzlar oddiy bashorat emas, ustozning shogirdga bergan eng yuksak bahosi va ishonchidir. Keyingi asrlar uning haqligini tasdiqladi: Bahouddin Naqshband nomi butun Osiyo, Yaqin Sharq, Onadoʻli, Bolqon va boshqa mintaqalarga taraldi. Ammo bu olamshumul shuhratning ildizlaridan biri Suxordagi kamtar ustoz huzurida edi.
Amir Kulol 1370 yili vafot etdi. Uning vasiyatiga binoan, muborak jasadini Mavlono Orif Deggaroniy va Xoja Bahouddin Naqshband tuproqqa qoʻygani qayd etiladi. Shogirdning ustozga koʻrsatgan soʻnggi xizmati silsilaning sadoqat va odob bilan yashashini yana bir bor namoyon etdi.
Xalq hasharida tiklangan dargoh
Buxorodagi qadamjo asrlar davomida ziyorat maskani boʻlib keldi. 1994 yili Sayyid Amir Kulol jomeʼ masjidi xalq hashari bilan qayta qurildi. Masjidning old va yon tomonlarida ayvonlar, ibodat uchun xonalar, zarur xizmat joylari shakllandi. Bu hashar xalqning pir xotirasiga boʻlgan samimiy sadoqatini koʻrsatdi.
2007–2008 yillarda taʼmirlash ishlari amalga oshirilib, milliy meʼmorlik uslubida yangi gumbazli maqbara barpo etildi. Minora, tahoratxona, imom-xatib xonasi, oshxona, mehmonxona, quduq va boshqa xoʻjalik binolari majmua xizmatini taʼminladi. Maqbaraning birinchi xonasi tilovatxona, ikkinchi qismi esa hazrat qabri joylashgan muqaddas makon sifatida tartibga keltirildi.
Masjid va maqbaraning oʻzaro yaqin joylashuvi Suxorda xotira bilan ibodat bir-biridan ajralmaganini koʻrsatadi. Tilovatxona ziyoratchini sokin tafakkurga chorlasa, jomeʼ masjidi uni jamoat bilan birlashtiradi. Quduq va tahoratxona poklikka, mehmonxona va oshxona esa musofir haqini ado etishga xizmat qiladi. Bu yaxlit muhit Amir Kulolning suhbat, xizmat va jamoatga asoslangan tarbiya maktabiga mosdir.
Majmua tarixida xalq hashari alohida oʻrin tutadi. Kimdir gʻisht terdi, kimdir yogʻoch keltirdi, boshqasi mablagʻ yoki mehnat bilan hissa qoʻshdi. Shu bois bu dargoh faqat meʼmor va quruvchilar mehnati emas, butun jamoaning muhabbati bilan tiklangan maskandir. Keyingi davlat dasturi ana shu xalq ehtiromini zamonaviy loyiha va infratuzilma bilan mustahkamladi.
Biroq “Yetti pir”ning xalqaro ziyorat yoʻnalishi sifatidagi salohiyati ochilgan sari Suxor majmuasini yanada keng va tizimli obod qilish zarurati tugʻildi. Xorijiy mehmon uchun yoʻl, avtoturargoh, axborot va dam olish joyi, mahalliy ziyoratchi uchun tozalik, soya-salqin va qulay ibodat muhiti kerak edi.
Prezident tashabbusidan boshlangan yangi bosqich
2018 yil 16 fevralda Prezident Shavkat Mirziyoyev “Yetti pir” ziyoratgohlarini zamon talablari asosida rekonstruksiya qilish va ularni yagona sayyohlik marshruti bilan bogʻlash vazifasini qoʻydi. Bu topshiriq Sayyid Amir Kulol majmuasidagi bunyodkorlikni ham umumiy konsepsiya, sifat va muddat asosida yangi bosqichga olib chiqdi.
Mavjud inshootlarni taʼmirlash bilan birga, milliy va zamonaviy andozalar uygʻunligida yangi obʼyektlar barpo etishga eʼtibor berildi. Yogʻoch oʻymakorligining nozik usullaridan foydalanilgan ustunli hordiq joylari, yozgi ayvonlar qurildi. Ziyoratchilar uchun dam olish, tilovat va suhbat qilishga mos sokin hududlar yaratildi.
Majmua atrofida gulzorlar va yashil maysazorlar tashkil etildi. Mahalliy hamda xorijdan keltirilgan manzarali daraxt va butalar ekildi. Bu koʻkalamzorlashtirish oddiy bezak emas, ziyoratgohning ruhiy muhitini yaratish vositasi edi. Pahlavonlikdan pirlikka oʻtgan Amir Kulol xotirasi huzurida tabiat ham kuch va latofat uygʻunligini namoyon etdi.
Yozgi ayvonlar Buxoroning issiq iqlimida, ayniqsa, muhim. Ular ziyoratchiga soya va orom beradi, nuroniylarga tilovat va suhbat uchun qulay joy yaratadi, oilalarning oshiqmay maʼnaviy muhitni his etishiga imkon beradi. Yogʻoch oʻymakorligidagi milliy naqshlar esa Amir Kulolning hunarmandlik siymosi bilan ramziy muloqot qiladi: u loyga shakl bergan boʻlsa, bugungi ustalar yogʻochga maʼno va xotira naqshini solmoqda.
Koʻkalamzorlashgan hudud majmuaga keluvchi bolalar uchun ham tirik tarbiya muhitini yaratadi. Ular baland minora yoki gumbazni koʻrish bilangina cheklanmay, ota-onasidan pahlavonning pirga aylangani, ustozning shogirdga ishongani va hunarning insonni ulugʻlashi haqida hikoya eshitadi. Shu tariqa obod makon oilaviy suhbat va avlodlar muloqotiga xizmat qiladi.
Amir Kulol qadamjosi endi faqat alohida bir tumanning obʼyekti emas, mamlakatning ziyorat turizmi brendiga aylantirilayotgan yetti muqaddas manzildan biriga aylandi.
122 kilometrlik maʼnaviy zanjir
Prezident tashabbusi bilan 2019 yili majmualarni bogʻlovchi 122 kilometrlik yoʻlni taʼmirlash, zamonaviy transport qatnovini yoʻlga qoʻyish, xalqaro halol standartlari va ziyoratchi xizmatlarini joriy etish ishlari avj oldi.
Amir Kulol ziyoratgohi Bahouddin Naqshband majmuasidan bor-yoʻgʻi besh kilometr masofada joylashgani tufayli yoʻnalishning eng taʼsirchan juft manzillaridan biriga aylandi: avval ustoz, keyin shogird.
Bu besh kilometr oddiy masofa emas. Unda Boboyi Samosiyning vasiyati, Amir Kulolning yigirma yillik ilm yoʻli, Bahouddinning tarbiyasi va irshodga berilgan izn mujassam. Yoʻl ravonlashgach, ziyoratchi bu tarixni jisman ham bosib oʻtadi – ustoz ostonasidan shogird qasriga yoʻl oladi.
2020 yili “Yetti pir” boʻylab avtobus va mikroavtobus qatnovi yoʻlga qoʻyildi. Bu Suxor qadamjosiga nuroniylar, yoshlar va xorijiy mehmonlar tashrifini osonlashtirdi, oshirdi. Infokiosklar alloma hayoti va majmua tarixi haqida tizimli maʼlumot berdi. Ziyorat hissiyotdan maʼrifatga, alohida tashrifdan yaxlit tarixiy anglashga koʻtarildi.
Jahonga tarqalgan tarbiya qudrati
Sayyid Amir Kulolning islom maʼrifati tarixidagi oʻrni, eng avvalo, ustozlik sanʼati bilan belgilanadi. U Xojagon taʼlimotini Boboyi Samosiydan qabul qilib, Bahouddin Naqshbanddek buyuk shogirdga yetkazdi. Bu jarayon oddiy maʼlumot almashinuvi emas, insonning zohiri va botinini yillar davomida tarbiyalash, qobiliyatini tanish va vaqti kelganda, mustaqil yoʻlga izn berishdan iborat edi.
Amir Kulol loyga shakl bergan hunarmand sifatida har bir moddaning oʻz tabiati borligini yaxshi bilgan. Bir loydan koʻza, boshqasidan kosa, yana biridan mustahkam xum yasaladi. Shogirdlar ham shunday: ularni bir xil qolipga solish emas, har birining isteʼdodi va vazifasini toʻgʻri anglash kerak. Bahouddin Naqshbandga berilgan keng maʼnaviy izn Amir Kulolning ana shu nozik pedagogik farosatini koʻrsatadi.
Naqshbandiyaning keyinchalik global tariqatga aylanishida bu tarbiya hal qiluvchi ahamiyat kasb etdi. Bahouddin Naqshband Amir Kuloldan oʻzlashtirgan shariatga sadoqat, xizmat, kamtarlik va suhbat madaniyatini Gʻijduvoniyning qalb zikri tamoyillari bilan uygʻunlashtirdi. Natijada Movarounnahrda takomil topgan, jamiyat ichida faol yashashga asoslangan mukammal maʼnaviy maktab shakllandi.
Bu maktab keyinchalik Xoja Ahror Valiy va boshqa buyuk namoyandalar orqali Markaziy Osiyo jamiyatiga, Hindiston va Afgʻonistondagi ilmiy muhitga, Onadoʻli, Kavkaz va Bolqondagi maʼnaviy hayotga taʼsir koʻrsatdi. Turli til va xalq vakillari Naqshbandiyada oʻz kasbi va oilasini tark etmasdan, qalbni poklash va jamiyatga xizmat qilish yoʻlini topdi. Ana shu global harakatning ilk tarbiya ustaxonalaridan biri Suxordagi Amir Kulol suhbati edi.
Shu bois Sayyid Amir Kulol ziyoratgohi faqat Bahouddin Naqshbandning ustozi qabri emas. U jahon maʼnaviyat tarixini oʻzgartirgan murabbiylik maktabining muqaddas manzilidir.
Bu dargohning obod qilinishi Oʻzbekistonning global islom sivilizatsiyasiga qoʻshgan hissasini moddiy va maʼnaviy jihatdan asrash demakdir.
Pahlavonlik, hunar va yoshlar maʼnaviyati
Prezident Shavkat Mirziyoyevning avliyo va allomalar merosiga koʻrsatayotgan cheksiz ehtiromi yosh avlod tarbiyasiga qaratilgan uzoqni koʻzlovchi siyosatidan hamdir. Amir Kulol siymosi bu maqsad uchun, ayniqsa, taʼsirchan: uning hayotida jismoniy kuch, milliy sport, halol hunar, ustozga sadoqat va maʼnaviy kamolot birlashgan.
Bugungi yoshlar Amir Kulol hayotidan kuchning oʻzi fazilat emasligini, uni qanday maqsadga yoʻnaltirish hal qiluvchi ekanini oʻrganadi. Pahlavonlik odamlarni magʻlub etish uchun emas, zaifni himoya qilish, oʻz nafsini boshqarish va qiyinchilik oldida matonatli boʻlish uchun kerak. Sportda qozonilgan intizom ilm, kasb va Vatan xizmatida davom etsa, u haqiqiy maʼnaviy qudratga aylanadi.
Kulolchilik esa yoshni mehnat va sabrga oʻrgatadi. Loydan tayyorlangan idish bir zumda paydo boʻlmaydi: tuproq tanlanadi, olinadi, qoriladi, charxda shakllanadi, quritiladi va olovda toblanadi. Inson ham mashaqqat, taʼlim va sinovlarsiz kamol topmaydi. Oson natija va tez shuhratga moyil zamonda Amir Kulolning hunarmandlik sabogʻi yoshlarni izchil mehnatga chaqiradi.
Ustozning Bahouddinga “nomingiz olamni tutgay” deya izn berishi ham katta tarbiyaviy ahamiyatga ega. Haqiqiy murabbiy shogirdining oʻzidan oʻtib ketishidan qoʻrqmaydi, aksincha, uning yuksalishidan faxrlanadi. Bu fazilat bugungi oʻqituvchi, murabbiy, rahbar va ota-ona uchun bebaho andozadir. Yoshlarga ishonch berish, ularning yangi gʻoyalarini qoʻllash va mustaqil parvozga tayyorlash Uchinchi Renessans poydevorini qoʻyadi.
Prezident tashabbusi bilan Suxor majmuasida yaratilgan obod muhit ana shu saboqlarni yoshlarga taʼsirchan yetkazadi. Yozgi ayvonda oʻtirgan oila, maqbara tarixini tinglagan oʻquvchi yoki hunarmandlik naqshlarini kuzatgan sayyoh Amir Kulol siymosini shunchaki biografiya emas, hayotiy namuna sifatida qabul qiladi.
Bu jarayon milliy oʻzlikni anglashga ulkan hissa qoʻshadi. Oʻzbek yoshi ajdodlari orasida kuchni maʼrifatga, hunarni ibodatga, ustozlikni jahonshumul maktabga aylantirgan zot boʻlganini bilsa, oʻrgansa, oʻz milliy madaniyatiga yanada ishonch bilan qaraydi. U global dunyoda oʻzligini yoʻqotmaydi, biroq boshqa xalqlarga ham hurmat va ochiqlik bilan munosabatda boʻladi. Zero, Naqshbandiyaning global tarixi milliy ildiz bilan umuminsoniy gʻoya bir-biriga zid emasligini isbotlaydi.
Shavkat Mirziyoyevning obodonchilik siyosati tasavvuf tarixini abadiyatga daxldor etayotgani ham shunda. Qayta taʼmirlangan maqbara va masjid moddiy merosni saqlaydi, infokiosk va maʼrifiy targʻibot bilimni tarqatadi, yoshlarning ziyorati esa bu merosga yangi hayot bagʻishlaydi. Tarix faqat saqlanmayapti – u yangi avlod xarakterini shakllantiruvchi kuchga aylanmoqda.
Suxordagi obod dargoh Yangi Oʻzbekistonning oʻtmish va kelajak oʻrtasida qurgan maʼnaviy koʻprigidir. Uning bir tomonida Boboyi Samosiy ishongan pahlavon, ikkinchi tomonida jahonga tanilgan Bahouddin Naqshband, oʻrtasida esa ustozlik, hunar va sadoqatdan iborat buyuk yoʻl turibdi.
Bu koʻprikdan oʻtgan har bir yosh oʻz hayotiga doir savol bilan yuzlashadi: mendagi kuch va isteʼdod kimga naf keltirmoqda? Amir Kulolning javobi ravshan – qobiliyat halol mehnat, ustoz odobi va xalq xizmati bilan ulugʻlanadi. Majmuada hunarmandchilik toʻgaraklari, maʼrifiy suhbatlar va yoshlar ziyoratini rivojlantirish ana shu javobni amaliy tajribaga aylantiradi. Prezident yaratgan obod muhit bunday tashabbuslarga keng imkoniyat ochdi. Shu tariqa tarixiy qadamjo faqat oʻtgan avliyoni eslaydigan joy emas, yangi pahlavon, hunarmand, olim va murabbiylar maʼnaviyati shakllanadigan kelajak ustaxonasiga aylanadi.
Kuchni ezgulikka aylantirgan maskan
Prezident Shavkat Mirziyoyev tashabbusi bilan obod etilgan Sayyid Amir Kulol ziyoratgohi bugun inson qudratining toʻgʻri yoʻnaltirilishi haqidagi buyuk darsxonaga aylangan. Bu yer yoshga kuchingni yoʻqotma, uni ezgu maqsadga bagʻishla, deydi. Ustaga hunaringni halol rizq va goʻzallikka aylantir, deydi. Murabbiyga esa shogirdingdagi isteʼdodni cheklama, vaqti kelganda unga parvoz uchun izn ber, deb saboq beradi.
Majmuadagi har bir unsur shu gʻoyani davom ettiradi. Maqbara – ustoz xotirasini, masjid – ibodatni, yozgi ayvon – suhbatni, gulzor – latofatni, ravon yoʻl – davomiylikni ifodalaydi. Kulol charxida loy qanday bir nuqta atrofida aylanib shakl olsa, bu dargohda ham tarix, maʼrifat, mehnat va turizm yagona ezgu maqsad atrofida uygʻunlashdi.
Shavkat Mirziyoyevning hissasi ana shu uygʻunlikni davlat siyosati darajasiga koʻtarganidadir. Qadamjo obod qilindi, xizmatlar yaxshilandi, yoʻllar tutashtirildi, alloma nomi keng targʻib etildi. Eng muhimi, Amir Kulolning tarbiya maktabi bugungi yoshlar uchun tushunarli va taʼsirchan maʼnaviy merosga aylandi.
Suxordan Qasri Orifon sari ketar ekan, ziyoratchi bir haqiqatni qalbiga muhrlaydi: haqiqiy pahlavon raqibini yiqitgan emas, oʻz nafsini yenggan, haqiqiy ustoz shogirdini oʻziga qaram qilgan emas, unga olam sari yoʻl ochgan, haqiqiy bunyodkor esa faqat bino tiklagan emas, inson qalbida ezgulikka ishonch uygʻotgandir.
Abdulhamid Muxtorov,
O‘zbekiston yozuvchilar uyishmasi a’zosi