KELAJAKNI TANIGAN BUYUK MURABBIY
Xoja Muhammad Boboyi Samosiy ziyoratgohi
(2017–2020 yillar)
Romitanning Samos qishlogʻiga kirgan ziyoratchini dabdabali rivoyat emas, sokin va teran bir maʼnaviy muhit qarshi oladi. Bu yerda dehqonchilik qilib bogʻ parvarishlagan, ammo inson qalbidagi isteʼdod niholini hammadan oldin koʻra bilgan buyuk murabbiy – Xoja Muhammad Boboyi Samosiy mangu orom topgan. U “Yetti pir” silsilasining beshinchi halqasi, Xoja Ali Romitaniyning sadoqatli shogirdi, Sayyid Amir Kulolning ustozi va Bahouddin Naqshbandni goʻdakligidayoq maʼnaviy farzandlikka qabul qilgan ulugʻ zotdir.
Boboyi Samosiy hayotida bir-biriga bogʻlangan ikki ulugʻ voqea bor. Bir kurash maydonida u pahlavon Amir Kulolni koʻrib, uning jismoniy qudrati ortidagi maʼnaviy salohiyatni tanidi. Oradan yillar oʻtib, yoʻrgakdagi Bahouddinni koʻrib, uning kelajakda tariqat shuhratini olamga yoyishini bashorat qildi va tarbiyasini aynan Amir Kulolga topshirdi. Shu tariqa bir buyuk murabbiy ikki isteʼdodni topdi, ularni ustoz va shogird sifatida bogʻladi va butun jahon maʼnaviy hayotiga taʼsir koʻrsatgan silsilaning kelajagini taʼminladi.
Asrlar davomida Samosdagi qadamjo xalq ehtiromida yashadi. Biroq uning meʼmoriy qiyofasini, ziyoratchilarga xizmat koʻrsatish imkoniyatlarini va atrof infratuzilmasini tugal yaxlitlikka keltirish, zamon talabiga moslashtirish zarur edi. Prezident Shavkat Mirziyoyevning 2018 yil fevraldagi koʻrsatmalari ana shu ehtiyojni keng bunyodkorlik dasturiga aylantirdi. 2018–2020 yillarda majmua devor bilan oʻraldi, yangi darvozaxona, tahoratxona, minora, hovuz, maqbara va yoʻlaklar barpo etildi. Samosning sokin ziyoratgohi “Yetti pir” xalqaro marshrutining salobatli va qulay manziliga aylandi.
Azizon suhbatida kamol topgan shogird
Xoja Muhammad Boboyi Samosiy XIII asrning ikkinchi yarmida Romitan hududidagi Samos qishlogʻida tavallud topgani, 1335 yili shu yerda vafot etgani qayd etiladi. Otasi Sayyid Abdulloh shariat va tariqat ilmlaridan xabardor kishi boʻlgan. Boboyi Samosiy yoshligidan ilm, taqvo va mehnat muhitida ulgʻaydi.
U Xoja Ali Romitaniy – Azizonga umrining oxirigacha ixlos bilan xizmat qildi. Ustozi Xorazmga koʻchganida ham unga hamroh boʻldi. Bu sadoqat tashqi yaqinlik emas, ilm va odobni butun vujud bilan qabul qilish maktabi edi. Azizon uni oʻzining eng yaqin xalifalaridan biri sifatida kamolga yetkazdi va Xojagon silsilasi omonatini unga topshirdi.
Boboyi Samosiy dehqonchilik va bogʻbonlik bilan kun kechirgan. U daraxtlarni shaxsan parvarishlar, mehnat asnosida ham qalb zikrini tark etmasdi. Bu hayot tarzi uning murabbiylik usulini anglashga kalit beradi. Bogʻbon har bir niholga bir xil qaramaydi: qaysi biriga suv, qaysi biriga soya, qaysi biriga tayanch kerakligini biladi. Boboyi Samosiy ham insonlardagi yashirin qobiliyatni shunday nozik farosat bilan koʻra bilgan.
Uning shogirdni oʻzi izlab topishi tasavvuf tarixida kam uchraydigan ibratli holdir. Odatda, murid ustoz eshigini qoqadi. Samosiy esa baʼzan xalq orasiga chiqib, qalbi tayyor insonni oʻzi tanirdi. Bu faol murabbiylik uning tarbiyaga munosabatini koʻrsatadi: isteʼdodni kutmaslik, balki uni topish, ishonish va toʻgʻri yoʻlga boshlash.
Kurash maydonidan topilgan pir
Bir kuni Boboyi Samosiy kurash maydoni yonidan oʻtayotib, davra oʻrtasidagi pahlavonga nazar soladi. Bu – jasur, baquvvat va el nazariga tushgan Amir Kulol edi. Ayrimlar shayxning kurash tomosha qilib turganidan hayratlanadi. Ammo Samosiy odamlar koʻrayotgan bellashuvdan boshqa manzarani – kelajakda koʻplab insonlarni kamolga yetkazadigan buyuk murabbiyni koʻrayotgan edi.
Uning nazari Amir Kulol qalbida keskin burilish yasadi. Pahlavon kurash maydonidan maʼnaviy tarbiya maydoniga kirdi, ustoz xizmatida yillar davomida ilm va odob oʻrgandi. Jismoniy kuch ruhiy matonat bilan uygʻunlashdi. Keyinchalik Amir Kulol “shayxlarning shayxi” va “oriflar sayyidi” darajasiga yetdi.
Bu voqea Boboyi Samosiyning insonshunoslik dahosini namoyon etadi. U kishining kechagi mashgʻulotiga qarab hukm chiqarmadi, balki ertangi imkoniyatini koʻrdi. U pahlavonni sindirmadi, aksincha, kuchiga yangi maqsad berdi. Kurashdagi jasoratni nafs bilan kurash matonatiga, el oldidagi shuhratni insonlar tarbiyasi masʼuliyatiga aylantirdi.
Samosiyning bu sabogʻi bugun ham dolzarb: yoshning xatosini koʻrib uni chetga surish oson, isteʼdodini koʻrib unga ustoz boʻlish qiyin. Buyuk murabbiyning vazifasi tayyor komil insonni kutish emas, qobiliyatni tanib, uni kamolot sari yetaklashdir.
Yoʻrgakdagi bolaga bildirilgan buyuk ishonch
Boboyi Samosiy Qasri Hinduvon qishlogʻidan oʻtar ekan, bu zamindan ulugʻ bir zot yetishib chiqishini oldindan aytgani rivoyat qilinadi. 1318 yili Bahouddin Naqshband dunyoga kelgach, goʻdakni uning huzuriga olib kelishadi. Samosiy bolani maʼnaviy farzandlikka qabul qilib, qishloq kelajakda “Qasri Orifon” – oriflar qasri nomi bilan shuhrat qozonishini bashorat qiladi.
Eng muhim lahzada u goʻdakning tarbiyasini Amir Kulolga ishonib topshiradi. Bir vaqtlar kurash maydonidan topilgan shogird endi kelajakda Naqshband nomi bilan jahonga taniladigan buyuk allomaning ustozi boʻlishi kerak edi. Bu ishonch Amir Kulol uchun sharaf bilan birga ulkan masʼuliyat ham edi.
“Bu yoʻrgak ichidagi oʻgʻlim Bahouddinni senga havola etaman. Zohir va botin tarbiyasida kamchilikka yoʻl qoʻymagin”.
Xoja Muhammad Boboyi Samosiy, mutasavvuf alloma, Xojagon silsilasining piri
Bu vasiyat tasavvuf tarixidagi eng buyuk ustozlik ahdlaridan biridir. Unda uch avlod birlashadi: Azizondan taʼlim olgan Samosiy, Samosiy tarbiyalagan Amir Kulol va Amir Kulolga topshirilgan Bahouddin Naqshband. Silsila aynan shunday – nomlarni sanash bilan emas, ishonch, masʼuliyat va tarbiya omonatini ado etish bilan yashaydi.
Boboyi Samosiy Xoja Soʻfiy Suxariy, Xoja Mahmud Samosiy, Xoja Donishmand va Sayyid Amir Kulol kabi toʻrt yetuk xalifa tarbiyaladi. Ular orasida Amir Kulol orqali uning maʼnaviy taʼsiri, ayniqsa, keng yoyildi. Bahouddin Naqshband taʼlimotining olamshumul shuhrati zamirida Samosiyning ana shu teran farosati va ustozlik qarorining hissasi bor.
Yangilanishga ehtiyoj
Samos qishlogʻidagi ziyoratgoh asrlar davomida mahalliy aholi va uzoqdan kelgan ixlosmandlar uchun tabarruk maskan boʻlib keldi. Bu yerda jomeʼ masjidi, maqbara va ziyoratga xizmat qiluvchi oddiy inshootlar mavjud edi. Ammo vaqt oʻtishi bilan hududni chegaralash, kirish va chiqishni tartibga solish, zamonaviy tahoratxona, yoʻlak, minora, hovuz kabi mehmonga xizmat koʻrsatuvchi turli binolarga ehtiyoj ortdi.
“Yetti pir”ga xorijiy qiziqish kuchaygan sharoitda har bir majmuaning qiyofasi butun mamlakat madaniyati haqida taassurot berardi. Samosiy kabi jahon tasavvuf tarixida hal qiluvchi oʻrin tutgan alloma qadamjosi ham uning maqomiga munosib, milliy meʼmorlik ruhi va zamonaviy qulaylikni uygʻunlashtirgan holda yangilanishi kerak edi.
Prezident Shavkat Mirziyoyev bu masalani alohida obʼyekt doirasida emas, butun “Yetti pir” silsilasini tiklash vazifasi sifatida koʻrdi. Shuning uchun Samosdagi bunyodkorlik Romitan, Vobkent, Shofirkon, Gʻijduvon va Kogondagi ishlar bilan yagona konsepsiya, yagona yoʻl va yagona maʼrifiy maqsadga bogʻlandi.
Prezident tashabbusi bilan bunyod etilgan yangi majmua
Prezident Shavkat Mirziyoyevning 2018 yil fevral oyida “Yetti pir” ziyoratgohlarida qayta qurish, rekonstruksiya va obodonlashtirish ishlarini amalga oshirishga oid koʻrsatmasi asosida Xoja Muhammad Boboyi Samosiy jomeʼ masjidi va majmua hududida keng koʻlamli ishlar boshlandi.
Masjid atrofi toʻliq devor bilan oʻraldi. Milliy uslubda yangi darvozaxona qad rostladi. Zamonaviy tahoratxona qurildi, minora va hovuz barpo etildi. Hazrat qabri ustidagi maqbara yangilandi, ziyoratchilar harakati uchun qulay yoʻlaklar yotqizildi. Majmuadagi binolar bir-biriga meʼmoriy hamda vazifa jihatdan uygʻunlashtirildi.
2019 yili qurilish va pardozlash ishlari jadal davom etdi. Asosiy inshootlar deyarli yakunlanib, 2020 yilning birinchi yarmiga qadar soʻnggi pardoz ishlarini tugatish maqsad qilindi. Bu qisqa muddatda amalga oshirilgan yangilanish Samos qishlogʻining qiyofasiga ham fayz va salobat bagʻishladi.
Qurilish chogʻida majmuaning ziyorat va jamoat vazifalari birgalikda hisobga olindi. Yoʻlaklarning tartibli qurilishi katta yoshli ziyoratchilar harakatini yengillashtirdi, devor va darvozaxona hudud osoyishtaligini taʼminladi, tahoratxona va hovuz esa poklik talablarini munosib darajaga koʻtardi. Shu tariqa bir qarashda oddiy koʻringan har bir inshoot inson qadri va mehmonga hurmat gʻoyasiga xizmat qildi.
“Bunday maʼnaviy xazina boshqa hech qayerda yoʻq. Maqsadimiz yoshlarimiz allomalarimiz merosini bilsin va ular bilan faxrlansin”.
Shavkat Mirziyoyev, Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti
Prezidentning ushbu gʻoyasi Samosiy merosini anglashda, ayniqsa, muhim. Boboyi Samosiy yosh isteʼdodni taniy bilgan buyuk murabbiy edi. Uning ziyoratgohi ham bugun yoshlarning oʻz qobiliyatiga ishonishi, munosib ustoz topishi va buyuk maqsad sari tarbiyalanishi haqidagi tirik darsxona boʻlishi kerak.
Yagona yoʻldagi beshinchi halqa
2019 yili “Yetti pir” ziyoratgohlarini yagona sayyohlik yoʻnalishiga birlashtirish ishlari yangi bosqichga koʻtarildi. Majmualar atrofini obod qilish, yoʻllar, avtoturargohlar, mehmonxona, choyxona, savdo va axborot xizmatlarini rivojlantirish belgilandi. Gʻijduvondan Kogongacha boʻlgan 122 kilometr yoʻlni taʼmirlash loyihasi Samosni ham umumiy transport zanjiriga bogʻladi.
Samosiy ziyoratgohi Xoja Ali Romitaniy majmuasidan atigi bir necha kilometr masofada joylashgan. Yagona marshrut bu ikki manzilning tarixiy bogʻliqligini ziyoratchining harakat yoʻlida ham aniq ifodaladi: avval ustoz Azizon, keyin uning sadoqatli shogirdi Boboyi Samosiy. Ziyoratchi masofani emas, ilm omonatining bir qalbdan ikkinchisiga oʻtishini his qiladi.
2020 yili “Yetti pir” boʻylab avtobus va mikroavtobus qatnovining yoʻlga qoʻyilishi qadamjoni yanada ommalashtirdi. Infokiosk va zamonaviy axborot vositalari alloma hayoti, ustoz-shogird silsilasi va majmua haqida maʼlumot olishni osonlashtirdi. Bu ishlar ziyoratni faqat hissiyot emas, bilim va anglashga tayangan maʼrifiy safarga aylantirdi.
Bir murabbiy qaroridagi global tarix
Xoja Muhammad Boboyi Samosiyning islom maʼrifatidagi oʻrnini uning yozgan kitoblari yoki qurgan binolari bilangina oʻlchab boʻlmaydi. Uning eng buyuk asari – tarbiyalagan insonlari, eng buyuk meʼmoriy bunyodi esa ustoz va shogird oʻrtasida qurgan maʼnaviy koʻprikdir. Amir Kulolni kurash maydonida tanib, Bahouddin Naqshband tarbiyasini unga ishonib topshirishi butun tasavvuf tarixining keyingi yoʻnalishiga taʼsir koʻrsatdi.
Baʼzan tarixda bir qaror minglab kitobdan koʻra uzoqroq yashaydi. Samosiy Amir Kuloldagi isteʼdodni koʻrmaganida yoki goʻdak Bahouddinni unga topshirmaganida, Naqshbandiya maktabining shakllanish jarayoni boshqacha kechishi mumkin edi. Uning murabbiylik fasohati tufayli Xojagon taʼlimotining ikki buyuk siymosi bir-biriga bogʻlandi va maʼnaviy omonat ishonchli qoʻlga oʻtdi.
Qasri Orifonda takomillashgan Naqshbandiya keyingi asrlarda Markaziy va Janubiy Osiyodan Yaqin Sharq, Onadoʻli, Kavkaz va Bolqongacha tarqaldi. Turli xalqlar orasida halol mehnat, maxfiy zikr, suhbat, kamtarlik va ijtimoiy faollik tamoyillarini yoydi. Bu global tariqatning nasab zanjirida Samos qishlogʻidagi bogʻbon pirning mehnati va ustozlik farosati ham bor.
Samosiyning bogʻbonligi bu jarayon uchun goʻzal ramzdir. Bogʻbon bugun ekkan niholining mevasini yillardan keyin koʻradi. Buyuk murabbiy tarbiyalagan shogirdining samarasi esa asrlar va mamlakatlar osha namoyon boʻladi. Ustoz shuni istaydi, shunga umid qilib ishlaydi. Amir Kulol va Bahouddin Naqshband ana shunday parvarishlangan ikki buyuk nihol edi, ularning maʼrifat mevalaridan butun dunyo bahramand boʻldi.
Shu maʼnoda Boboyi Samosiy ziyoratgohini obod qilish global islom maʼrifati tarixidagi hal qiluvchi murabbiylik markazini asrashdir.
Bu yerga kelgan xorijlik mehmon Naqshbandiyaning inson tarbiyasiga asoslangan ildizini koʻradi. Oʻzbekistonlik yosh esa jahon miqyosidagi oʻzgarish baʼzan chekka qishloqdagi bir ustozning teran nazari va ishonchi bilan boshlanishini anglaydi.
Kelajakni oʻylagan Yangi Oʻzbekiston
Prezident Shavkat Mirziyoyevning allomalar va avliyolar merosiga boʻlgan ehtiromi Boboyi Samosiy siymosida alohida maʼno kasb etadi.
Chunki davlat rahbari ham mamlakat kelajagini, avvalo, inson va yosh avlod tarbiyasida koʻradi. Samosiy isteʼdodni topgan va unga ustoz belgilagan boʻlsa, Yangi Oʻzbekiston siyosati ham har bir yoshning qobiliyatini yuzaga chiqarish, ilm va kasb egallashi uchun sharoit yaratishga qaratilgan.
Obod ziyoratgoh bu siyosatning maʼnaviy qanotidir. Yosh inson Samosiy hayotidan hech bir qobiliyatni kamsitmaslikni oʻrganadi. Amir Kulolning kurashchi boʻlgani uning kelajakda buyuk pir boʻlishiga toʻsqinlik qilmadi. Demak, bugungi sportchi, hunarmand, dehqon farzandi yoki chekka qishloqdagi oʻquvchi ham toʻgʻri tarbiya va ishonch bilan yuksak maqomga yetishi mumkin.
Samosiyning murabbiylik usuli ota-ona va oʻqituvchiga ham katta saboq beradi. Bolaning faqat bugungi kamchiligini emas, ertangi imkoniyatini koʻrish, unga tayyor hukm emas, ishonch bildirish, qobiliyatiga mos ustoz va muhit topish – barkamol avlod tarbiyasining asosiy sharti. Bu gʻoya Yangi Oʻzbekistonning taʼlim va yoshlar siyosati bilan teran uygʻunlashadi.
Majmuada yaratilgan ravon yoʻlak, tahoratxona, hovuz, darvozaxona va osoyishta ziyorat muhiti oilalarni, maktab oʻquvchilarini va yosh tadqiqotchilarni bu yerga chorlaydi. Ular uchun tarix endi uzoqdagi afsona emas. Goʻdak Bahouddinga bildirilgan ishonch va Amir Kulolning maʼnaviy burilishi aynan shu qishloqda sodir boʻlgan tirik voqelik sifatida qalbga taʼsir qiladi. Prezidentning oʻzlikni anglashga qaratilgan ishlari ham ana shu hissiy va maʼrifiy uchrashuv orqali samara beradi. Yosh oʻz ajdodi faqat jang va saltanat bilan emas, inson qalbidagi qobiliyatni tanish, ustozlik qilish va butun dunyoga maʼrifat tarqatish bilan buyuk boʻlganini anglaydi. Bu anglash unda milliy gʻurur bilan birga masʼuliyatni ham uygʻotadi.
Milliy tarix va tasavvuf tarixini abadiyatga daxldor qilish uchun uni toshda saqlashning oʻzi yetarli emas, uni tarbiya tizimiga, oilaviy xotiraga va yoshning shaxsiy maqsadiga aylantirish kerak. Shavkat Mirziyoyev tashabbusi bilan Samosda amalga oshirilgan obodonchilik aynan shu vazifaga xizmat qilmoqda. Maqbara tarixni asraydi, yoʻllar odamni unga olib keladi, maʼrifiy talqin esa uning mazmunini kelajakka yetkazadi.
Bugun Samosiy nomi yosh murabbiyning ishida, farzandiga ishonch bildirgan ota-onada, shogirdini qoʻllab-quvvatlagan ustozda va oʻz isteʼdodini Vatan ravnaqiga bagʻishlagan yigit-qizda davom etishi mumkin. Ana shunda qadamjo obodligi chinakam maʼnaviy uygʻonishga aylanadi.
Samosdagi bunyodkorlikning yana bir muhim samarasi – chekka qishloqning milliy maʼnaviyat xaritasidagi oʻrnini yuksaltirgani. Bu hol yoshlarga buyuklik faqat poytaxt yoki mashhur markazlarda tugʻilmasligini koʻrsatadi. Jahonga taʼsir qilgan qaror ham oddiy bogʻ ichida, kamtar ustoz suhbatida paydo boʻlishi mumkin. Prezidentning har bir hududdagi alloma merosini izlab topish, tiklash va targʻib etish siyosati mamlakatning barcha farzandlariga teng maʼnaviy qadr beradi. Samoslik bola oʻz qishlogʻi bilan faxrlanadi, boshqa hududdan kelgan yosh esa Vatanning har qarichida kashf etilmagan maʼrifat xazinasi borligini anglaydi.
Bu anglash yurtga muhabbatni mavhum shiordan amaliy munosabatga aylantiradi: qishloqni ozoda tutish, tarixiy joyni asrash, kitob oʻqish, ustozni qadrlash va qobiliyatli tengdoshni qoʻllab-quvvatlash ham milliy merosga xizmat ekanini koʻrsatadi.
Ustozlikka qoʻyilgan meʼmoriy haykal
Boboyi Samosiy majmuasidagi yangi darvozaxona, minora va maqbarani bir soʻz bilan “obodlik” deb atash mumkin. Ammo bu bunyodkorlikning maʼnaviy mazmuni undan ancha keng. Aslida Samosda ustozlikka, ishonchga va kelajakni koʻra bilishga meʼmoriy haykal barpo etildi.
Devor – muqaddas hududni asraydi. Darvoza – yangi avlodga yoʻl ochadi. Minora – maʼrifatga chorlaydi. Hovuz – poklikni eslatadi. Yoʻlak – ustozdan shogirdga oʻtgan yoʻlning ramzi. Maqbara esa ezgu nom va toʻgʻri tarbiyaning oʻlimdan keyin ham yashashini tamsillaydi.
Prezident Shavkat Mirziyoyevning hissasi shundaki, u bu ramzlarni alohida qurilish detallari emas, xalqning maʼnaviy oʻzligini tiklaydigan yaxlit muhitga birlashtirdi. Qadamjo obod boʻlishi bilan Samosiy nomi kengroq targʻib etildi, qishloq turizm yoʻnalishiga kirdi, mahalliy aholi uchun xizmat va tadbirkorlik imkoniyatlari paydo boʻldi.
Bugun bu maskanga kirgan ota-ona farzandining kelajagi haqida oʻylaydi, yosh esa oʻz qobiliyatini qaysi buyuk maqsadga bagʻishlash mumkinligini his etadi. Chunki Samosiy merosi bizga har bir insonda hali ochilmagan bir imkoniyat borligini, uni koʻra oladigan ustoz esa butun tarix yoʻnalishini oʻzgartirishga qodir ekanini oʻrgatadi.
Prezident tashabbusi bilan obod etilgan bu qutlugʻ ostona ana shu buyuk ishonchni bugungi avlodga yetkazmoqda: kelajak tasodifan paydo boʻlmaydi – uni farosatli ustoz, sadoqatli shogird va ezgu niyat bilan tarbiyalash kerak.
Samosiy merosidan olingan bu xulosa Yangi Oʻzbekistonning maʼnaviy taraqqiyot shioriga hamohangdir.
Har bir yoshda kelajak imkoniyatini koʻrish, uni ilm va hunar bilan qoʻllab-quvvatlash hamda Vatanga xizmatga yoʻnaltirish – buyuk tarixni davom ettirishning eng munosib yoʻlidir.
Abdulhamid Muxtorov,
O‘zbekiston yozuvchilar uyishmasi a’zosi