AZIZONNING QUTLUGʻ OSTONASI
Xoja Ali Romitaniy ziyoratgohi
(2017–2020 yillar)
Romitanning Qoʻrgʻon qishlogʻida qad rostlagan uch gumbazli darvozadan kirgan ziyoratchi oʻzini shunchaki meʼmoriy majmuada emas, halol mehnat va inson qadri ulugʻlangan qadimiy maktab huzurida his qiladi. Bu yerda mangu orom topgan Xoja Ali Romitaniy xalq orasida “Azizon” – aziz va moʻʼtabar zot nomi bilan mashhur. Uning nomi ham, hayoti ham odamlardan uzoqlashgan xilvatni emas, xalq ichida yashab, qalbni Haq bilan bogʻlashni anglatadi.
Azizon toʻquvchi edi. U iplarni bir-biriga ulab mato toʻqiganidek, insonlarni mehr va maʼrifat bilan birlashtirdi. Romitandan Xorazmgacha borib, odamlarga taʼlim berdi, mehnat haqini adolat bilan toʻladi, suhbatga kelgan kishini kamsitmadi. Uning huzuriga mardikor sifatida kirgan odam maʼrifat tolibi boʻlib qaytdi. Shu bois, Xoja Ali Romitaniy merosi tasavvuf tarixigina emas, inson qadri, halol haq va ijtimoiy adolat haqidagi buyuk saboqdir.
2017–2020 yillarda Prezident Shavkat Mirziyoyev tashabbusi bilan “Yetti pir” ziyoratgohlari yagona yoʻnalishda obod qilinganda, Azizon majmuasi tubdan yangilandi. Uch gumbazli darvozaxona, yangi maqbara, hovuz, oʻn olti metrli minora, kutubxona, taʼmirlangan yoʻl va avtoturargoh bu qadamjoning tashqi qiyofasini oʻzgartirdi. Ammo eng katta yangilanish – Xoja Ali Romitaniy merosining xalq va yoshlar tafakkuriga yanada yaqinlashgani boʻldi.
Toʻquvchi pirning buyuk falsafasi
Xoja Ali Romitaniy XII asr oxirida Romitan hududida tavallud topgan va XIV asrning birinchi choragida yashab oʻtgan ulugʻ mutasavvufdir. Manbalarda sanalar biroz farqli keltiriladi, ammo uning Xoja Mahmud Anjir Fagʻnaviyning yetuk shogirdi, Boboyi Samosiyning ustozi va Xojagon silsilasining oʻn uchinchi piri ekani yakdillik bilan qayd etiladi.
U kamtarlik va faqirlik yoʻlini tanladi, rizqini toʻquvchilikdan topdi. Uning hayot tarzi “zohiran xalq ila, botinda Haq ila” degan buyuk mezonning amaliy koʻrinishi edi. Dastgoh oldida ishlayotgan qoʻl mehnatdan toʻxtamas, qalb esa maʼrifat va zikrdan uzilmasdi. Bu keyinchalik “Dil ba yoru dast ba kor” shiorida mashhur boʻlgan Naqshbandiya ruhining yorqin manbalaridan biridir.
Xoja Ali Romitaniy adib va shoir ham boʻlgan. Xojagon odobi va inson kamolotining oʻn sharti bayon qilingan “Risolai Hazrati Azizon”, shuningdek, “Mahbub ul-orifin” kabi asarlarda unga nisbat beriladi. Ularda nafsni nazorat qilish, xotira va niyatni poklash, ustozga sadoqat, rizo, hushyorlik va odamlarga xizmat qilish haqidagi qarashlar ifoda etilgan.
Azizonga nisbat berilgan kamolotning oʻn sharti inson ichki olamini bosqichma-bosqich tarbiyalashga qaratilgan. Ularda poklik, sukut, zikr, xotirani nazorat qilish, rizo, ustozga bogʻlanish va hushyorlik kabi mezonlar muhim oʻrin tutadi. Bu shartlar insonni hissiyot qurboni boʻlib qolmasdan, oʻz fikri, niyati va amalini boshqara oladigan yetuk shaxsga aylantirishni maqsad qiladi.
Ayniqsa, xotirani boshqarish haqidagi qarashlar zamonaviy inson uchun ham ibratli. Azizon qalbga kelgan har bir oʻyni haqiqat deb qabul qilmaslik, nafs va gʻarazdan tugʻilgan fikrni saralash, ezgu xotirani mustahkamlashga chorlaydi. Bugun axborot oqimi inson ongini doimiy band qilgan davrda bu hushyorlik maʼnaviy immunitet vazifasini oʻtaydi.
“Aytdim: “Ne xizmat bilan Senga yetaman?” Aytdi: “Hamma vaqt Alloh bilan bogʻlanishda boʻlish bilan”.
Xoja Ali Romitaniy, mutasavvuf, shoir va “Risolai Hazrati Azizon” muallifi
Bu hikmat insonni hayotdan chekinishga emas, har ishda qalb hushyorligini saqlashga undaydi. Toʻquvchining dastgohi ham, dehqonning dalasi ham, olimning kitobxonasi ham niyat pok boʻlsa, maʼnaviy kamolot maktabiga aylanishi mumkin. Azizonning buyukligi ana shu sodda, ammo olamshumul haqiqatni oʻz umri bilan isbotlaganidadir.
Mardikor bozoridan boshlangan maʼrifat
Xoja Ali Romitaniy maʼlum muddat Romitanda xalqni irshod etgach, Abivard va Xorazm tomonlarga yoʻl olgan. Manbalarda uning Xorazm hukmdoridan yashash va faoliyat yuritish uchun yozma ruxsat olgani haqida ibratli maʼlumot keltiriladi. Bu holning oʻzi u zotning tartib va qonunga hurmatini koʻrsatadi.
U har kuni mardikor bozoriga borib, bir-ikki ishchini uyiga olib kelar, kun davomida ularga din va tasavvufdan saboq berar, kechqurun esa kelishilgan mehnat haqini toʻliq toʻlab joʻnatar edi. Ishchilar uning suhbatidan shu qadar taʼsirlanardiki, keyingi kuni haq talab qilmasdan yana kelishardi. Lekin Azizon ularning mehnat haqini ado etishdan voz kechmasdi.
Bu voqea uning ijtimoiy taʼlimotini bir manzarada namoyon etadi. Insonga maʼrifat berish uning mehnatidan tekin foydalanish huquqini bermaydi. Ustozlik adolatni bekor qilmaydi, aksincha, uni yanada mustahkamlaydi. Xoja Ali Romitaniyning huzurida kambagʻal ishchi ehson kutadigan ojiz emas, mehnati qadrlanadigan va maʼnaviy kamolotga munosib inson edi.
Shu yoʻl bilan qisqa vaqt ichida uning atrofida koʻplab shogird jamlandi. U odamlarni daʼvat bilan emas, muomala madaniyati, rostgoʻylik va adolat bilan oʻziga tortdi. Xorazm hukmdori ham dastlab shubha bilan qaragan bu zotning axloqiy qudrati oldida tan berib, unga ixlos qoʻygani haqida rivoyatlar bor.
Azizon bir nechta yetuk shogird tarbiyaladi. Ular orasida Xoja Muhammad Boboyi Samosiy alohida oʻrin tutadi. Ana shu shogird orqali silsila Amir Kulol va Bahouddin Naqshbandga ulandi. Demak, Romitanning toʻquvchi piri toʻqigan eng buyuk “mato” – asrlar va qalblarni bogʻlagan maʼrifat silsilasi edi.
Xalq asragan qadamjo
Xoja Ali Romitaniy mangu orom topgan maskan asrlar davomida xalq ziyoratidan uzilmadi. Turli davrlarda bu yerda maqbara, masjid, ayvon, hovuz, toshquduq, mehmonxona va oshxona kabi inshootlar shakllandi. 2004 yili jomeʼ masjidi hashar yoʻli bilan qurildi. Majmua atrofida mevali daraxtlardan bogʻ barpo etildi, ziyoratchilar uchun zarur sharoitlar yaratildi.
2014 yili mohir naqqoshlar ishtirokida qabr toshi yangilandi. Biroq ziyoratchilar soni ortib, “Yetti pir”ga xalqaro qiziqish kuchaygan sari majmuani yaxlit tarzda qayta qurish, yoʻl va xizmatlarni zamon talabiga moslashtirish zarurati paydo boʻldi. Eski maqbara, darvozaxona, tahoratxona, oshxona va hudud obodligi yangi yechimni kutardi.
Qadamjoning xalq tomonidan hashar bilan asrab kelingani uning tirik meros ekanini koʻrsatadi. Ammo zamonaviy ziyorat turizmi faqat fidoyilik bilan emas, ilmiy asoslangan restavratsiya, muhandislik tarmoqlari, sanitariya, transport va axborot xizmatlarining uygʻunligi bilan rivojlanadi. Prezident tashabbusi ana shu imkoniyatlarni birlashtirdi.
2018 yil – tarixiy burilish
2018 yil fevral oyida Prezident Shavkat Mirziyoyev Buxoro viloyatiga tashrifi chogʻida “Yetti pir” ziyoratgohlarini, jumladan, Xoja Ali Romitaniy majmuasini obodonlashtirish, qurilish va taʼmirlash ishlarini amalga oshirish vazifasini qoʻydi. Bu topshiriqdan soʻng qadamjoda qisqa muddatda keng koʻlamli bunyodkorlik boshlandi.
Majmuaga kirishda milliy meʼmorlik ruhidagi uch gumbazli yangi darvozaxona qad rostladi. U bir vaqtning oʻzida ham meʼmoriy salobat, ham maʼnaviy ramz kasb etdi: uch gumbaz goʻyo ustoz, shogird va davomiylikni bir ostonada birlashtirdi. Hazrat qabri ustida yangidan maqbara qurildi, hovuz barpo etildi, balandligi oʻn olti metr boʻlgan minora tiklandi.
Kutubxona bunyod etilishi majmuaning maʼrifiy vazifasini mustahkamladi. Yoʻllar taʼmirlandi, avtoturargoh tashkil qilindi. Tahoratxona, oshxona va xudoyixona kabi binolar yangilandi. “Qoʻrgʻon” mehmonxonasining barpo etilishi uzoqdan keluvchi ziyoratchilar uchun munosib dam olish imkonini yaratdi. Xullas, ziyoratgoh ilk bor tugal majmua maqomini kasb etdi.
Yangi minora majmua qiyofasidagi baland nuqta boʻlsa, kutubxona uning maʼnaviy balandligini belgiladi. Darvozaxona mehmonni kutib oladi, ammo kitob alloma bilan tanishtiradi. Hovuz tashqi poklikni taʼminlaydi, Azizon risolalari esa niyat va xotira pokligini oʻrgatadi. Meʼmoriy yechimlar bilan taʼlimot mazmuni oʻrtasidagi bu uygʻunlik qadamjoni oddiy tomosha manzilidan tarbiyaviy makonga aylantiradi.
“Qoʻrgʻon” mehmonxonasi va avtoturargohning tashkil etilishi tuman aholisi uchun xizmat koʻrsatish va oilaviy tadbirkorlik imkoniyatlarini kengaytirdi. Azizon bir vaqtlar mardikor haqini adolat bilan toʻlagan boʻlsa, bugun uning nomi bilan bogʻliq ziyorat turizmi ham halol mehnat va munosib daromad uchun yangi maydon ochdi.
“Bu joy maʼrifat markazi boʻlishi, odamlar oʻziga ilm olib ketishi kerak”.
Shavkat Mirziyoyev, Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti
Bu talab Azizon ziyoratgohi mazmuniga juda mos edi. Chunki Xoja Ali Romitaniyning oʻzi ham odamlarni faqat duoga emas, bilim va axloqiy kamolotga boshlagan. Qadamjoda kutubxona paydo boʻlishi uning asriy suhbatini zamonaviy avlod bilan davom ettirdi.
Yoʻllar tutashgan, qalblar yaqinlashgan davr
Avval taʼkidlanganidek, 2019 yili “Yetti pir” majmualarini yagona konsepsiya asosida rekonstruksiya qilish ishlari yanada jadallashdi. Barcha ziyoratgohlarda masjid, tahoratxona, muzey, mehmonxona, choyxona, avtoturargoh, kitob va esdalik buyumlari savdo rastalarini tashkil etish belgilandi. Gʻijduvondan Kogongacha boʻlgan 122 kilometr yoʻlni taʼmirlash va majmualar oʻrtasida zamonaviy transport qatnovini yoʻlga qoʻyish vazifasi qoʻyildi.
Bu saʼy-harakatlar Azizon majmuasini chekka qadamjodan xalqaro marshrutning qulay manziliga aylantirdi. 2019 yili bu yerga har kuni yuzlab mahalliy va oʻnlab xorijiy ziyoratchilar kelayotgani qayd etilgan. Xususan, Turkmanistonning Chorjoʻy shahridan velosipedda “Yetti pir” ziyoratiga kelgan keksa mehmon ham yaratilgan sharoitlarni mamnuniyat bilan tilga olgan.
2020 yili yetti ziyoratgoh boʻylab jamoat transporti yoʻlga qoʻyildi. Bu nuroniylar, yoshlar va shaxsiy avtomobili boʻlmagan oilalar uchun katta yengillik yaratdi. Zamonaviy infokiosklar va koʻrsatkichlar esa ziyoratchini tarixiy maʼlumot bilan taʼminladi. Yoʻl faqat masofani qisqartirmadi – xalqni oʻz ajdodlari merosiga yaqinlashtirdi.
Romitanda “toʻqilgan” maʼnaviyat
Xoja Ali Romitaniyning toʻquvchilik kasbi uning maʼnaviy vazifasiga gʻoyat teran ramz boʻlib xizmat qiladi. Toʻquvchi tarqoq iplarni muayyan tartib, sabr va oʻlchov bilan bir matoga aylantiradi. Azizon ham Xoja Mahmud Anjir Fagʻnaviydan olgan maʼrifat iplarini oʻz hayot tajribasi, sheʼriyati, suhbati va ijtimoiy adolat qarashlari bilan mustahkamlab, keyin Boboyi Samosiyga topshirdi. Xojagon-Naqshbandiya tariqatining buyuk kuchi ham ana shu uzluksiz maʼnaviy “toʻqilma”dadir.
Har bir pir alohida rang va tajriba olib kirdi, ammo asosiy naqsh – shariatga sadoqat, qalb hushyorligi, halol mehnat va xalq xizmati oʻzgarmadi. Romitaniyning bu silsiladagi hissasi taʼlimotni Buxoro doirasidan tashqari tomon kengaytirib, uni turli ijtimoiy muhitlarda amal qila oladigan hayotiy maktabga aylantirganidadir.
Azizonning mardikorlar bilan ishlash usuli Xojagon taʼlimotining umuminsoniy mohiyatini yorqin koʻrsatadi. U odamlarni nasabi, boyligi yoki mavqeiga qarab ajratmadi. Kunlik mehnat izlab turgan ishchida ham ilm va kamolot qobiliyatini koʻrdi. Unga saboq berdi, biroq mehnat haqini ham toʻladi. Bu bilan maʼnaviyat ijtimoiy adolatdan ajralmasligini, insonga hurmat quruq nasihat emas, amaliy munosabatda koʻrinishini isbotladi.
Ana shu fazilatlar keyinchalik Naqshbandiyaning global tariqatga aylanishini osonlashtirdi. U muayyan tabaqa yoki xalqning yopiq taʼlimoti boʻlib qolmadi. Savdogar, dehqon, hunarmand, olim va hukmdor uning suhbatidan oʻz hayotiga tatbiq etiladigan saboq topdi. Shu bois Movarounnahrda takomil topgan bu maktab Xuroson, Hindiston, Indoneziya, Onadoʻli, Kavkaz, Bolqon va boshqa mintaqalarda mahalliy madaniyatlar bilan muloqotga kirishib, oʻzining asosiy axloqiy mohiyatini saqlab qoldi.
Dunyo boʻylab tarqalgan Naqshbandiyaning maʼnaviy nasabnomasida Romitan alohida manzildir. Bu yerda tariqatning ijtimoiy yuzi – mehnat haqi, qonuniy ruxsat, xalq orasidagi suhbat va inson qadri – yorqin namoyon boʻlgan. Shu tufayli ham Azizon ziyoratgohining obod qilinishi bir mahalliy pir xotirasini emas, global islom maʼrifatiga taʼsir koʻrsatgan ijtimoiy-axloqiy maktabni asrash demakdir.
Azizonning oʻn sharti
Prezident Shavkat Mirziyoyevning avliyo va allomalarga boʻlgan cheksiz ehtiromi ularning merosini zamonaviy yosh tarbiyasiga xizmat qildirishda, ayniqsa, yaqqol koʻrinadi. Davlat rahbari qadamjolarni obod qilish bilan birga ularni maʼrifat markaziga aylantirishni niyat etdi. Romitaniy majmuasida kutubxona barpo etilishi ana shu gʻoyaning amaliy ifodasidir.
Azizonning inson kamolotiga bagʻishlangan oʻn sharti bugungi yoshlar uchun teran hayot dasturi boʻla oladi. Poklik – faqat tashqi ozodalik emas, niyat va daromadning halolligi. Sukut – fikrsiz jimlik emas, behuda va ozor beruvchi soʻzdan tiyilish. Xotirani nazorat qilish – ongni yot va buzgʻunchi gʻoyalardan muhofaza etish. Rizo – harakatsizlik emas, mehnat qilib, natija oldida kibr va tushkunlikka berilmaslik.
Axborot oqimi mislsiz kuchaygan bugungi davrda Azizonning qalb va xotira hushyorligi haqidagi taʼlimoti yoshlarning maʼnaviy immuniteti uchun, ayniqsa, zarur. Internetda tarqalgan har bir chaqiriqqa ergashavermaslik, soxta shuhrat va yengil boylik vasvasasiga berilmaslik, oʻz fikrini dalil va vijdon bilan boshqarish – qadim Romitaniy hikmatlarining zamonaviy talqini.
Allomaning toʻquvchilik va adolatli muomala madaniyati esa yoshlarni kasb egallashga va oʻz mehnatiga hurmat bilan qarashga oʻrgatadi. Halol mehnat qilgan inson birovga qaram boʻlmaydi, jamiyatga naf keltiradi va oʻz qadrini his etadi. Romitaniyning mardikor haqini vaqtida berishi bugungi tadbirkor va rahbar uchun ham adolat, mehnat huquqi va insoniy masʼuliyat sabogʻidir.
Prezident tashabbusi bilan yangi maqbara, darvozaxona, minora, kutubxona, yoʻl va avtoturargohning barpo qilinishi yosh avlodni ana shu meros bilan bevosita uchrashtirdi. Agar qadamjo xarob va yoʻli nobop boʻlsa, tarix kitob sahifasida qolib ketar edi. Obod va mazmunli makon esa oila, maktab va mahalla uchun tirik tarbiya darsxonasiga aylandi.
Oʻzlikni anglash milliy libos yoki tarixiy nomni eslash bilangina cheklanmaydi. U ajdodlar yaratgan axloqiy mezonlarni oʻz hayotida davom ettirishdir. Azizonga munosib avlod halol ishlaydi, oʻzgalar haqini yemaydi, ilmga va ustozga hurmat bajo qiladi, qalbini gʻarazdan asraydi. Ana shunday yoshlar Yangi Oʻzbekistonning eng mustahkam maʼnaviy poydevoridir.
Shavkat Mirziyoyevning obodonchilik siyosati milliy va tasavvuf tarixini koʻzga koʻrinadigan, his etiladigan va avloddan avlodga oʻtadigan boylikka aylantirmoqda. Romitan ziyoratgohidagi har bir naqsh, kitob, yoʻlak va nihol Azizon xotirasining yangi umridir. Endi alloma faqat qadim manoqiblarda emas, kutubxonada kitob oʻqigan yoshning tafakkurida, mehmonga xizmat qilayotgan tadbirkorning halol mehnatida va ziyoratga kelgan oilaning xotirasida yashaydi. Bu – tarixni muzey sukutiga qamab qoʻyish emas, uni millatning bugungi harakatiga qoʻshish. Prezident saʼy-harakatlari bilan Romitaniy merosi abadiyatga daxldor boʻlayotganining eng ishonchli kafolati ham ana shu tirik davomiylikdir.
Azizon majmuasi shu tariqa milliy tarix bilan zamonaviy taraqqiyotni bogʻlaydigan amaliy maydonga aylanadi. Bu yerda oʻtkaziladigan maʼrifiy uchrashuv, kitob taqdimoti, hunarmandchilik namoyishi yoki yoshlar suhbati allomaning “xalq ichida, Haq bilan” degan hayot mezonini bugungi tilda davom ettiradi. Ziyoratdan qaytgan yosh oʻz mehnatida adolatli, muomalada pok va axborotga munosabatda hushyor boʻlsa, demak, Romitaniy merosi chinakam yashayapti. Prezident bunyod etgan sharoitning eng buyuk samarasi ham binolar soni-salmogʻida emas, ana shunday oʻzgargan tafakkur va fazilatli insonlarda namoyon boʻladi.
Azizon merosining zamonaviy davomi
Prezident Shavkat Mirziyoyevning tarixiy xizmati Xoja Ali Romitaniy majmuasida ikki yoʻnalishda yaqqol koʻrinadi. Birinchidan, qadamjo meʼmoriy va infratuzilmaviy jihatdan yangi bosqichga koʻtarildi. Ikkinchidan, Azizon taʼlimotining asl mazmuni – halol mehnat, adolat, suhbat va inson qadri – zamonaviy taraqqiyot vazifalari bilan uygʻunlashdi.
Yangi mehmonxona mahalliy aholiga ish oʻrni yaratadi. Kutubxona yoshlarga bilim beradi. Ravon yoʻl ziyoratchini manzilga yetkazadi. Masjid va tahoratxona ibodatga sharoit hozirlaydi. Avtoturargoh va xizmat binolari mehmonning vaqtini asraydi. Bularning barchasi Azizonning “insonga xizmat” maktabining bugungi amaliy koʻrinishidir.
Xoja Ali Romitaniy bir vaqtlar mardikor bozoridan ishchi olib kelib ham taʼlim bergan, ham mehnat haqini toʻlagan edi. Bugun uning qadamjosi ham insonga bir vaqtning oʻzida maʼrifat, xizmat va iqtisodiy imkoniyat berayotgan maskanga aylandi. Asrlar orasidagi bu uygʻunlik tasodif emas, u meros toʻgʻri anglanganda tarix taraqqiyotga aylanishini koʻrsatadi.
Qoʻrgʻon qishlogʻidagi uch gumbazli darvoza ostidan qaytar ekan, ziyoratchi toʻquvchi pirning buyuk sabogʻini qalbida olib ketadi: odamlar orasida yashab ham qalbni pok saqlash mumkin, mehnat qilib ham yuksak maʼnaviyatga yetish mumkin, oʻz haqingni topib ham oʻzganing haqini unutmaslik mumkin.
Azizonning qutlugʻ ostonasi bugun obod, yoʻllari ravon, chiroqlari porloq. Ammo uning eng buyuk nuri gumbaz yoki minorada emas, inson qadrini ulugʻlagan taʼlimotidadir.
Abdulhamid Muxtorov,
O‘zbekiston yozuvchilar uyishmasi a’zosi