GʻAFLATDAN UYGʻOTGAN MAʼRIFAT SADOSI
Xoja Mahmud Anjir Fagʻnaviy ziyoratgohi
(2017–2020 yillar)
Vobkentning Anjirbogʻ qishlogʻiga kirib borgan yoʻl insonni oddiy bir manzilga emas, asrlar osha yangrab kelayotgan maʼnaviy nido sari yetaklaydi. Bu nido gʻaflatdagi qalbni uygʻonishga, tilni rostlikka, luqmani halollikka, dilni riyodan poklashga chorlaydi. Uning sohibi esa “Yetti pir” silsilasining uchinchi ulugʻ namoyandasi Xoja Mahmud Anjir Fagʻnaviydir.
Ziyoratgoh hovlisidagi daraxtlar, maqbara gumbazi, jomeʼ masjidi va baland minora bir qarashda sokin manzarani yaratadi. Ammo bu sukut tubida harakat bor: ustozdan shogirdga oʻtgan ilm, halol kasb bilan kechgan umr, minglab insonlarni poklikka undagan irshod harakati. Fagʻnaviyning butun hayoti maʼnaviyatni turmushdan ajratmaslik, qalb tarbiyasini kundalik mehnat va jamoat masʼuliyati bilan uygʻunlashtirish sabogʻidir.
Bir zamonlar bu tabarruk qadamjo vayronalikka yuz tutdi. Masjid omborga aylantirildi, quduq koʻmildi, mehmonxona va darvozaxona yoʻqotildi, qoʻlyozmalar talon-toroj qilindi. Ammo xalq xotirasida pirning nomi soʻnmadi. Istiqlol yillarida majmua qayta tiklandi, 2017–2020 yillarda esa Prezident Shavkat Mirziyoyev tashabbusi bilan “Yetti pir”ning yagona ziyorat yoʻnalishiga qoʻshilib, yangi takomil bosqichiga koʻtarildi.
Anjirbogʻdan taralgan irshod nuri
Xoja Mahmud Anjir Fagʻnaviy XIII asrda Buxoro vohasining Fagʻna qishlogʻida – hozirgi Vobkent tumani Anjirbogʻ hududida yashab oʻtgan. Manbalarda tavallud va vafot sanalari turlicha keltirilsa-da, u zotning Xoja Muhammad Orif Revgariydan taʼlim olgani va Xoja Ali Romitaniydek buyuk shogirdni kamolga yetkazgani bir ovozdan eʼtirof etiladi.
U silsilai sharifning oʻn ikkinchi halqasi, Orif Mohitobon maʼrifatining davomchisi va Azizonga yoʻl koʻrsatgan murshid edi. Shu maʼnoda Fagʻnaviy ikki buyuk maʼnaviy sohilni bogʻlagan koʻprikdir: bir tomonda Revgariyning oydin taʼlimoti, ikkinchi tomonda Romitaniy orqali Boboyi Samosiy, Amir Kulol va Bahouddin Naqshbandga boruvchi ulugʻ yoʻl.
Manbalarda Xoja Mahmudning gilkorlik, meʼmorchilik va bogʻdorchilik bilan kun kechirgani qayd etiladi. Bu maʼlumot uning taʼlimoti mohiyatini ochadi. U oʻzgalar mehnati hisobiga yashagan tarkidunyochi emas, qoʻli ishda, qalbi Haq yodida boʻlgan orif edi. Loyga shakl bergan qoʻl qalbga ham sayqal berdi, yogʻochga ishlov bergan usta inson irodasini ham sabr va odob bilan tarbiyaladi.
Abdurahmon Jomiy, Alisher Navoiy va boshqa tazkiranavislar asarlarida Fagʻnaviy Xojagon yoʻlining ulugʻ davomchisi sifatida tilga olinadi. Alisher Navoiy uni Xoja Orifning xalifalaridan biri deb koʻrsatadi. Keyingi tadqiqotchilar esa allomaning taqvo, qanoat, kasb va jamoat tarbiyasiga oid qarashlarini oʻrganib kelmoqda.
Uygʻotish uchun yangragan zikr
Xoja Mahmud Anjir Fagʻnaviy maʼnaviy tarbiyada insonning holati va jamoat ehtiyojini hisobga olgan. U yolgʻiz kishi uchun maxfiy zikrni, jamoat uchun esa jahriy zikrni maʼqul koʻrgani haqida maʼlumotlar bor. Uning maqsadi baland ovozning oʻzi emas, gʻaflatdagi qalbni uygʻotish edi. Bir majlisda undan nima uchun oshkora zikr yoʻlini tanlagani soʻralganda, Xoja Mahmud javobni insonning axloqiy pokligi bilan bogʻlagan. Zikrga munosib odamning tili yolgʻon va gʻiybatdan, ogʻzi harom va shubhali luqmadan, dili riyodan, qulogʻi behuda soʻzdan, ongi esa begona gʻarazdan pok boʻlishi kerakligini taʼkidlagan. Demak, uning nazdida zikr ovoz emas – butun vujudning rostligi edi.
“Bu zikr uslubini tanlaganimizning sababi shuki, toki uxlaganlar uygʻonsin”.
Xoja Mahmud Anjir Fagʻnaviy, mutasavvuf alloma,
Xojagon silsilasining piri
Bu qisqa jumlada ulkan maʼnaviy dastur bor. Uygʻonish – faqat uyqudan turish emas. U halol bilan haromni farqlash, umr qadrini anglash, oʻzgalar dardiga befarq boʻlmaslik va qalbni soxtalikdan tozalashdir. Shu bois Fagʻnaviy nidosi XIII asrda qolib ketmadi, u har bir davrning gʻaflatiga qarshi yangraydi.
Xoja Ali Romitaniyning ana shu ustoz etagini tutib kamolga yetgani ham Fagʻnaviy tarbiyasining buyuk samarasidir. Keyinchalik Azizon Xojagon taʼlimotini Xorazmgacha olib bordi, yuzlab kishilarni tarbiyaladi va silsilani Boboyi Samosiyga topshirdi. Demak, Anjirbogʻdagi bir ustoz suhbatining aks-sadosi butun islom olamiga tarqalgan Naqshbandiya yoʻlida davom etdi.
Toptalgan, ammo unutilmagan xotira
Sobiq shoʻro tuzumida Xoja Mahmud Anjir Fagʻnaviy ziyoratgohi ogʻir qismatga duchor boʻldi. Jomeʼ masjidida ibodat taqiqlanib, bino jamoa xoʻjaligi omboriga aylantirildi. Tabarruk quduq koʻmib tashlandi. Tahoratxona, mehmonxona va darvozaxonalar buzildi. Nodir qoʻlyozmalar tarqalib ketdi. Qabr ustidagi oddiy uychaning tomidan qor-yomgʻir oʻtadigan darajaga keldi.
Bu vayronalikni faqat mablagʻ tanqisligi bilan izohlab boʻlmaydi. Maqsad xalqni oʻz ruhiy tayanchlaridan uzish, avliyolar nomini unuttirish, ibodat va ziyorat anʼanasini soʻndirish edi. Ammo qadamjoga borish taʼqib qilingan yillarda ham keksalar pir haqidagi xotiralarni farzandlariga yetkazdi. Devorlar yemirildi, ammo maʼnaviy rishta uzilmadi.
Istiqloldan soʻng maskanga hayot qaytdi. 1999–2000 yillarda hashar yoʻli bilan Xoja Mahmud qabri ustida ikki qavatli maqbara, uch ayvonli va uch yuz kishiga moʻljallangan jomeʼ masjidi, hovuz, darvozaxona, mehmonxona va zamonaviy tahoratxona qurildi. Hovlida mevali va manzarali daraxtlar ekildi, bogʻlar barpo etildi. Qadamjo yana duo va ziyorat maskaniga aylandi.
Biroq davr oʻzgarib, ziyoratchilar oqimi kengaygan sari yangi talablar paydo boʻldi. Yoʻl, transport, mehmonxona, axborot va sanitariya xizmatlarini yagona andozaga keltirish zarurati tugʻildi. Ana shu ehtiyoj Prezident Shavkat Mirziyoyev tashabbusi bilan boshlangan “Yetti pir” loyihasida toʻliq yechim topdi.
Anjir Fagʻnaviy majmuasining meʼmoriy qiyofasi ham alloma hayotidagi soddalik va salobatni birlashtiradi. Ikki qavatli maqbara hududning asosiy maʼnaviy nuqtasi boʻlsa, uch ayvonli masjid jamoat va suhbat muhitini yaratadi. Hovuz va quduq suvning poklovchi maʼnosini, bogʻlar esa ustoz tarbiyasining meva berishini eslatadi. Minoradan taralgan azon bir vaqtlar ombor rutubatiga mahkum etilgan maskanda tarixiy adolat toʻliq tiklanganini anglatadi.
Qadamjoning qayta bunyod etilishi Vobkentning hunarmandlik ruhi bilan hamohangdir. Fagʻnaviyning gilkor va duradgor sifatidagi hayoti bugungi yoshlarga kasbni oddiy daromad emas, xarakter va masʼuliyat maktabi sifatida anglatadi. Loy bilan ishlagan odam sabrni, yogʻoch bilan ishlagan usta oʻlchovni, tijorat qilgan kishi esa halollikni oʻrganadi. Alloma ana shu fazilatlarni maʼnaviy tarbiyaning ajralmas qismiga aylantirgan.
Qadamjodan ziyoratgohga
2017 yili Buxoro allomalari merosiga eʼtibor yangi bosqichga koʻtarildi. Prezidentning 2018 yil 16 fevralda “Yetti pir” ziyoratgohlarini zamon talablari darajasida rekonstruksiya qilish va ularni bogʻlovchi yangi sayyohlik yoʻnalishini tashkil etish boʻyicha koʻrsatmalari bilan Anjir Fagʻnaviy majmuasi ham umummilliy maʼrifat va ziyorat loyihasining uzviy qismiga aylandi. Loyihaning asosiy farqi shunda ediki, har bir manzil faqat taʼmirlanmas, balki masjid, tahoratxona, mehmonxona, choyxona, avtoturargoh, muzey, kitob va esdalik buyumlari savdosini qamrab olgan toʻliq xizmat muhitiga ega boʻlishi kerak edi. Majmualar orasidagi yoʻllar ham shu qadar muhim deb qaraldi. Zero, qadamjo qanchalik obod boʻlmasin, unga olib boruvchi yoʻl nomunosib boʻlsa, ziyoratchining taassuroti kemtik qoladi.
“Maqsadimiz yoshlarimiz oʻzimizning allomalarga ergashsin, merosini bilsin, ular bilan faxrlansin”.
Shavkat Mirziyoyev, Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti
Bu maqsad Fagʻnaviy majmuasida ham qurilish bilan maʼrifatni birlashtirdi. Ziyoratchilar Xoja Mahmudni faqat karomatlar sohibi sifatida emas, halol kasb qilgan, shogird tarbiyalagan va axloqiy poklikni talab etgan murabbiy sifatida anglashi kerak edi. Muzey tashkil etish rejasi ana shu zaruratdan tugʻildi.
Yetmish oʻrinli mehmonxona va yangilangan majmua
2019 yil may oyida majmua qoshida yetmish oʻrinli zamonaviy mehmonxona foydalanishga topshirildi. Bu Vobkentning chekka qishlogʻidagi ziyoratgoh uchun katta voqea edi. Uzoqdan kelgan mehmon endi yoʻl azobidan soʻng munosib dam olish, ziyoratni bafurja davom ettirish imkoniga ega boʻldi. Mehmonxona yangi ish oʻrinlari va xizmat koʻrsatish madaniyatini ham olib kirdi.
Yangi mehmonxona atrofida oziq-ovqat, transport, hunarmandchilik va gidlik xizmatlariga talab paydo boʻldi. Ziyorat turizmining haqiqiy samarasi ham shunda: muqaddas joy tijorat obʼyektiga aylanmaydi, balki unga munosib xizmat koʻrsatish orqali mahalliy aholi halol rizq topadi. Bu natija Xoja Mahmudning kasb va pok luqma haqidagi taʼlimoti bilan mazmunan uygʻundir.
Mehmonning bu yerda bir kecha qolishi Vobkentning boshqa tarixiy obidalari, hunarmandlari va milliy taomlari bilan tanishish imkonini ham oshiradi. Demak, bir qadamjoda yaratilgan sharoit butun tumanning madaniy va iqtisodiy hayotiga taʼsir qiladi. Prezident tashabbusining uzoqni koʻzlagan jihati ana shu hududiy uygʻonishda namoyon boʻldi.
Imom-xatib xonasi taʼmirlandi, oshxona va tadbirxona tartibga keltirildi. Oʻn uch metrli minorani taʼmirlash ishlari amalga oshirildi. Ziyoratchilar uchun sanitariya va maishiy qulayliklar kengaytirildi. Atrof hudud obodonlashtirilib, bogʻ va gulzorlar parvarishlandi. Majmuada muzey tashkil etish vazifasi belgilandi.
Gʻijduvon–Kogon yoʻnalishidagi 122 kilometr yoʻlning taʼmirlanishi va yetti majmua oʻrtasidagi transport qatnovining tashkil etilishi Fagʻnaviy qadamjosining ochiqligini yanada oshirdi. 2020 yilga kelib “Yetti pir” turistik qatnovi yoʻlga qoʻyilgach, Anjirbogʻ ziyorati mahalliy aholi, nuroniylar, yoshlar va xorijiy sayyohlar uchun ancha qulaylashdi.
Axborot kiosklari va yoʻl koʻrsatkichlarining joriy qilinishi tufayli tarix raqamli axborot bilan uygʻunlashdi: ziyoratchi bir tomondan qadim maqbara huzurida tafakkur qilsa, ikkinchi tomondan alloma hayoti va silsiladagi oʻrni haqida tizimli bilim olardi.
Anjirbogʻdagi uygʻonish ruhi
Xoja Mahmud Anjir Fagʻnaviyning silsiladagi xizmati Xojagon taʼlimotini Revgariydan qabul qilib, Ali Romitaniyga yetkazganidagina emas, maʼnaviy tarbiyani jamoatni uygʻotish gʻoyasi bilan boyitganida ham koʻrinadi. Uning “toki uxlaganlar uygʻonsin” degan nidosi tasavvufni faqat shaxsiy ruhiy tajriba emas, odamlarni gʻaflat, yolgʻon va haromdan ogohlantiradigan ijtimoiy kuch sifatida talqin qiladi.
Xojagon-Naqshbandiyaning keyinchalik global tariqatga aylanishida aynan shu faol maʼrifat ruhi ham muhim boʻldi. Bu maktab insonni jamiyat muammolaridan yuz oʻgirishga emas, pok axloq va halol mehnat bilan ularga yechim topishga chaqirdi. Fagʻnaviy zikrning taʼsirini til, luqma, qalb, quloq va xayol pokligi bilan bogʻlar ekan, maʼnaviyatni insonning butun hayotini qamrab olgan masʼuliyat sifatida koʻrdi.
Ali Romitaniy bu taʼlimotni Xorazmga olib bordi, Boboyi Samosiy va Amir Kulol orqali u Bahouddin Naqshbandga yetdi. Qasri Orifonda mukammallashgan yoʻl keyin Xoja Ahror Valiy, Jomiy va Navoiy kabi namoyandalar faoliyati orqali keng ijtimoiy va madaniy taʼsirga ega boʻldi. Hindistondan Onadoʻligacha, Kavkazdan Bolqongacha tarqalgan Naqshbandiyaning har bir halqasida Anjirbogʻdagi uygʻotuvchi nidoning aks-sadosi bor.
Bu tarix Oʻzbekistonning global maʼnaviyatga qoʻshgan hissasini namoyon etadi. Yurtimizning kichik bir qishlogʻida halol kasb bilan yashagan pirning gʻoyalari asrlar osha dunyodagi millionlab insonlar axloqiga taʼsir koʻrsatgan. Demak, jahon sivilizatsiyasiga taʼsir koʻrsatish uchun doimo ulkan saroy yoki qudratli qoʻshin shart emas, pok qalb, teran fikr va tarbiyalangan bir shogird ham butun dunyoga yetadigan maʼrifat harakatini boshlashi mumkin.
Anjir Fagʻnaviy ziyoratgohining obod qilinishi ana shu umumbashariy meros ildizini asrashdir. Xorijdan kelgan ziyoratchi bu yerda Naqshbandiya tarixining muhim boʻgʻinini topadi, oʻzbekistonlik yosh esa oʻz yurtidan jahonga tarqalgan gʻoya oldida faxr va masʼuliyat his qiladi.
Uygʻoq milliy tafakkur sari
Prezident Shavkat Mirziyoyevning avliyolar merosiga boʻlgan cheksiz ehtiromi ularni faqat oʻtmishning muqaddas siymolari sifatida ulugʻlash bilan cheklanmaydi. Davlat rahbari bu merosni bugungi yoshning maʼnaviy ehtiyoji, milliy oʻzlik va mamlakat taraqqiyoti bilan bogʻlamoqda. Shuning uchun ziyoratgohdagi har bir qurilish obʼyektiga ijtimoiy va tarbiyaviy vazifa yuklanadi.
Anjir Fagʻnaviy majmuasi yoshga halol luqmaning qadrini oʻrgatadi. Allomaning gilkorlik va duradgorlik bilan shugʻullangani kasbni kamolotga toʻsiq emas, uning vositasi sifatida koʻrsatadi. Bugun kasb-hunar oʻrganayotgan yigit yoki qiz Fagʻnaviy hayotidan mehnatdagi sabr, oʻlchov, masʼuliyat va pok daromad fazilatlarini olishi mumkin. Bu gʻoya boqimandalik va oson boyish kayfiyatiga qarshi kuchli maʼnaviy tarbiyadir. Uning zikr haqidagi talabi ham yoshlar uchun teran axloqiy mezondir: til yolgʻon va gʻiybatdan, ogʻiz harom luqmadan, dil riyodan, quloq behuda soʻzdan pok boʻlsin. Bugun bu saboqni ijtimoiy tarmoqdagi muomala, axborot isteʼmoli va ommaviy madaniyatga munosabatga tatbiq etish mumkin. Yosh inson har eshitganiga ishonmaslik, har koʻrganiga ergashmaslik va har soʻzni tarqatmaslik masʼuliyatini anglaydi.
Prezident tashabbusi bilan majmuada mehmonxona, yoʻl, xizmat binolari va muzey imkoniyatining yaratilishi tarixni insonga yaqinlashtirdi. Obodlik boʻlmagan joyga oila farzandini olib borishga qiynaladi, sharoit yaratilgan maskan esa avlodlar uchrashuv maydoniga aylanadi. Bobo nabirasiga pir haqida hikoya qiladi, oʻqituvchi oʻquvchisiga silsilani tushuntiradi, muzey xodimi tarixiy dalilni koʻrsatadi. Shu tariqa milliy xotira ogʻzaki rivoyatdan tizimli maʼrifatga yuksaladi.
Oʻzlikni anglashning asosi “biz kim edik?” degan savolning oʻzi bilangina tugal emas. U “ajdodlar merosiga munosib boʻlish uchun bugun nima qilmogʻimiz kerak?” degan masʼuliyatli savolni ham tugʻdiradi. Fagʻnaviy ziyoratgohi yoshlarni uygʻonishga, kasb egallashga, qalb va til pokligiga chorlar ekan, milliy tarixni amaliy axloqqa aylantiradi.
Shavkat Mirziyoyev rahbarligida amalga oshirilgan obodonchilik ishlari shu maʼnoda tasavvuf tarixini abadiyatga daxldor qilmoqda. Maqbara va minora uning moddiy xotirasini, muzey va kitob ilmiy xotirasini, ziyorat va yoshlar tarbiyasi esa maʼnaviy xotirasini saqlaydi. Ularning birligidagina tarix chinakam boqiy boʻladi.
Bugun Anjirbogʻdagi majmuaga kirgan inson vayrona yoki ombor izini emas, davlat va xalq ehtiromi bilan qayta tiklangan nurli dargohni koʻradi. Bu manzara yosh avlodga eng taʼsirchan tarzda bir haqiqatni aytadi: oʻz merosini anglagan va asragan millatning kelajagi ham obod boʻladi. Fagʻnaviyning uygʻotuvchi nidosi Yangi Oʻzbekiston sharoitida yangi mazmun kasb etadi. Bugun “uygʻonish” ilmsizlikdan bilimga, boqimandalikdan hunarga, befarqlikdan fuqarolik masʼuliyatiga, tarixiy unutuvchanlikdan milliy oʻzlikka qaytishni anglatadi. Prezident rahbarligida qadamjoning yuksaltirilishi aynan shu uygʻonish uchun zarur ramz va muhitni yaratdi. Bu yerga kelgan yosh qalb ajdodi jahon maʼnaviyatiga hissa qoʻshganini anglab, oʻz oldiga ham katta maqsad qoʻyadi. U faqat meros bilan faxrlanish emas, yangi ilm, halol mehnat va ezgu tashabbus bilan uni davom ettirish lozimligini his qiladi. Ana shunda Anjirbogʻ nidosi asrlardan oshib, kelajak sari yangraydi.
Halol kasb va pok qalb maktabi
Prezident Shavkat Mirziyoyevning “Yetti pir”ga doir siyosati Anjir Fagʻnaviy majmuasida, ayniqsa, taʼsirchan maʼno kasb etadi. Chunki Xoja Mahmudning oʻzi ham maʼnaviyatni mehnatdan ajratmagan edi. Bugun uning ziyoratgohida mehmonxona, oshxona, transport va turizm xizmatlarining paydo boʻlishi mahalliy aholiga halol rizq va yangi imkoniyatlar yaratdi. Bu – pirning hayot falsafasi zamonaviy taraqqiyotda davom etayotganining amaliy ifodasi.
Qadamjoni obod qilish bilan birga uning mazmunini toʻgʻri anglatish ham muhim. Fagʻnaviy merosi insonni baland ovoz bilan daʼvo qilishga emas, avval oʻz tili, luqmasi, dili va niyatini poklashga chaqiradi. Uning “uxlaganlar uygʻonsin” degan nidosi, eng avvalo, har bir kishining vijdoniga qaratilgan.
Shu nuqtai nazardan rejalashtirilgan muzey alohida ahamiyat kasb etadi. Unda allomaning silsiladagi oʻrni, Revgariydan olgan taʼlimi, Romitaniyga bergan tarbiyasi, Vobkent hunarmandchiligi va ziyoratgohning ogʻir tarixini bir butun hikoyada namoyon etish mumkin. Yosh avlod vayron qilingan quduq va omborga aylangan masjid tarixini bilsa, bugungi obodlik, unga asos bergan ozodlikning qadrini chuqurroq anglaydi.
Bugun majmua gumbazi ostida tilovat yangraydi, minoradan azon taraladi, mehmonxonada uzoq yurtlardan kelgan ziyoratchilar dam oladi, bogʻlarda nihollar oʻsadi. Bir vaqtlar omborga aylantirilgan maskan yana maʼrifat, ibodat va mehmondoʻstlik dargohi boʻldi. Bu oʻzgarish xalq xotirasining gʻalabasi, istiqlolning samarasi va Prezident tashabbusi bilan amalga oshgan yangi bunyodkorlikning yorqin natijasidir.
Anjirbogʻdan taralgan nido hamon jaranglaydi: qalb uygʻonsa, inson oʻzgaradi, inson oʻzgarsa, jamiyat obod boʻladi. Xoja Mahmud Fagʻnaviy ziyoratgohining qayta yuksalishi ana shu uygʻonishning tosh, gʻisht, bogʻ, yoʻl va inson taqdiridagi muhtasham timsolidir.
Prezident Shavkat Mirziyoyevning tarixiy xizmati tufayli bu timsol bugun milliy xotira, yoshlar tarbiyasi va xalqaro ziyoratni birlashtirmoqda. Uning har bir obod yoʻlagi yosh avlodni gʻaflatdan ilmga, befarqlikdan daxldorlikka va meros bilan faxrlanishdan unga munosib yangi tarix yaratishga chorlaydi.
Abdulhamid Muxtorov,
O‘zbekiston yozuvchilar uyishmasi a’zosi