MOHITOBON
Xoja Muhammad Orif Revgariy ziyoratgohi (2017–2020 yillar)
Gʻijduvondan Shofirkon sari yoʻl olgan ziyoratchi “Yetti pir” silsilasining ikkinchi manziliga yaqinlashar ekan, Buxoro sahrosining sokin kengliklari orasidan bir maʼnaviy oydinlikni his qiladi. Revgar zaminida mangu orom topgan Xoja Muhammad Orif Revgariy xalq xotirasida “Mohitobon” – nur sochuvchi oy nomi bilan yashaydi. Bu nom tasodifiy emas: u zot ustozi Abduxoliq Gʻijduvoniydan olgan maʼrifat nurini keyingi avlodga yetkazib, Xojagon silsilasi osmonida toʻlin oy misoli porlagan.
Ziyoratgohning qadimiy uch tomonli ayvoni, chillaxona izlari, hovuz va bogʻ bilan bogʻliq xotiralari bu yerda asrlar davomida ibodat, suhbat hamda mehmondoʻstlik birlashganini koʻrsatadi. Revgariy taʼlimotida ham insonning ichki kamoloti xalqdan uzilishda emas, odamlar orasida pok niyat, odob va xizmat bilan yashashda namoyon boʻladi. Shuning uchun bu maskanga kelgan kishi sukut ichida ham maʼrifat suhbatini tinglagandek boʻladi.
Prezident Shavkat Mirziyoyev tashabbusi bilan 2017–2020 yillarda “Yetti pir”ni yaxlit ziyorat yoʻnalishiga aylantirish ishlari boshlangach, Mohitobon qadamjosi ham yangi qiyofa va yangi vazifa kasb etdi. Maskan atrofidagi obodlik, mehmonxona, muzey, kutubxona va yoʻl infratuzilmasi tarixiy xotirani zamonaviy xizmat madaniyati bilan uygʻunlashtirdi. Natijada Revgariy ziyoratgohi mahalliy aholi uchun tabarruk qadamjo, xorijiy mehmon uchun esa Xojagon taʼlimotini anglashga ochilgan maʼrifat darvozasiga aylandi.
Ustoz nurini asrlarga olib oʻtgan shogird
Xoja Muhammad Orif Revgariy XII asrda hozirgi Shofirkon hududidagi Revgar qishlogʻida tavallud topgan. Manbalarda uning umri va sanalar borasida turli maʼlumotlar uchraydi, biroq barchasi bir haqiqatda yakdil: u zot uzoq umr koʻrgan, Xoja Abduxoliq Gʻijduvoniy xizmatida yillar davomida kamol topgan va ustozidan keyin Xojagon yoʻlining eng nufuzli davomchisiga aylangan.
U “Mohitobon”, “peshvoi orifon”, “qutbul avliyo” tarzida sharaflangan. “Mohitobon” – qorongʻilikni yorituvchi oy degani. Bu nisba Revgariyning tashqi koʻrinishiga berilgan shoirona taʼrifdan koʻra teranroq mazmunga ega: u jaholat va gʻaflat zulmatida inson qalbini ilm, odob va hushyorlik bilan yoritgan murabbiy edi.
Revgariyning nomi “Orifnoma” asari bilan ham bogʻliq. XIII asrning birinchi yarmida bitilgan bu moʻʼtabar merosda tasavvufiy tafakkur, ustoz Abduxoliq Gʻijduvoniyning maqom va fazilatlari, solikning odobi, taqdir va tadbir, tavakkul va masʼuliyat haqidagi qarashlar jamlangan. Asar bizga bir haqiqatni koʻrsatadi: Mohitobon sukutdagi avliyogina emas, oʻz maktabi va fikriy merosiga ega mutafakkir edi.
“Orifnoma”ning qadri yana shundaki, u Xojagon maktabining dastlabki davrini keyingi asrlarga bogʻlab turuvchi yozma koʻprikdir. Unda murakkab maʼnaviy tushunchalar quruq nazariya sifatida emas, insonning niyati, kundalik odobi va ustoz-shogird munosabati orqali tushuntiriladi. Shu bois asar faqat tasavvuf tarixi uchun emas, milliy pedagogika va axloqshunoslik uchun ham muhim manbadir.
Mohitobonning maʼnaviy qiyofasida ustozga sadoqat alohida oʻrin tutadi. U Abduxoliq Gʻijduvoniy vafotidan keyin uning nomidan shuhrat orttirishga emas, taʼlimotini sof holda davom ettirishga intildi. Haqiqiy shogird ustozini takrorlamaydi, uning asosiy gʻoyalarini oʻz davri odamlariga tushunarli va taʼsirchan tarzda yetkazadi. Revgariy ana shu masʼuliyatni sharaf bilan ado etdi.
“Xoja Orifning ilmu maʼrifati sharofati bilan Shofirkonda takrorlanmas ruhoniyat “qasri” maydonga kelgan”.
Ibrohim Haqqul, adabiyotshunos olim, filologiya fanlari doktori
Bu “ruhoniyat qasri” gʻishtdan qurilmagan. U ustozga sadoqat, ilmga muhabbat, nafsni tarbiyalash va insonga yaxshilik qilishdan bunyod boʻlgan. Revgariyning yuz yillar osha yashab kelayotgan shuhrati ham ana shu koʻrinmas, ammo mustahkam qasrning boqiyligidandir.
Uning taʼlimotida taqdirga ishonch insonni harakatsizlikka emas, maʼnaviy muvozanatga olib keladi. Banda tadbir qiladi, mehnat qiladi, masʼuliyatini ado etadi, ammo natijaning mutlaq hukmdori emasligini anglaydi. Mana shu anglash kibrni sindiradi, umidni mustahkamlaydi va insonni har qanday vaziyatda odob saqlashga oʻrgatadi.
“Ilohiy taqdirga taslim boʻlgan kishi jannatiydir”.
Xoja Muhammad Orif Revgariy, mutasavvuf alloma, “Orifnoma” muallifi
Qadim ayvonlar saqlagan xotira
Revgariy nomi bilan atalgan masjid va xonaqoh tarixi u zot yashagan davrlarga borib taqaladi. Rivoyat va tarixiy maʼlumotlarda katta xonaqoh, uning shimol tomonidagi qirq zinali azon aytish oʻrni, qibla tarafdagi chillaxonalar, uzun ayvon, mevali bogʻ va hovuz tilga olinadi. Musofirlar bogʻ mevasidan tanovul qilgan, hovuz suvidan ichgan, ayvonda dam olgan.
Bu tafsilotlar qadamjoning qadimdan faqat qabr ziyorati emas, balki mehmon qabul qilish, suhbat va ibodat maskani boʻlganini koʻrsatadi.
Uch tomonli qadimiy ayvon ana shu muhitning meʼmoriy xotirasi sifatida saqlanib keldi.
Uning ustunlari orasida qancha duolar oʻqilgan, qancha musofir panoh topgan, qancha shogird ustoz soʻzini tinglagan – buni hech bir sanoq qamrab ololmaydi.
Ziyoratgoh asrlar sinovini boshdan kechirdi.
Tarixiy inshootlarning bir qismi yoʻqoldi, baʼzilari taʼmirga muhtoj holga keldi, ziyoratchi uchun xizmatlar zamon talabiga javob bermay qoldi. Biroq xalq Mohitobon xotirasini tark etmadi. Dargohga kelib duo qilish, ustozlar silsilasini yod etish va farzandlarga bu tarixni aytib berish anʼanasi davom etdi.
Yangi Oʻzbekiston davrida ana shu xalq ehtiromi davlat eʼtibori va keng bunyodkorlik bilan uygʻunlashdi. Qadamjo oʻtmishning tilsiz yodgorligi boʻlib qolmasdan, tarix, maʼrifat va turizmni birlashtirgan zamonaviy majmuaga aylanish yoʻliga kirdi.
Buyuk yangilanish
2017 yili Buxoro ziyoratgohlarini obod qilish va allomalar merosini keng targʻib etish masalasiga berilgan yangi surʼat 2018 yil 16 fevralda aniq dasturga aylandi. Prezident Shavkat Mirziyoyev “Yetti pir” majmualarini zamon talablari asosida rekonstruksiya qilish, ularni bogʻlaydigan yangi sayyohlik yoʻnalishini tashkil etish va ziyoratchilar uchun munosib sharoit yaratish boʻyicha koʻrsatmalar berdi.
Mohitobon ziyoratgohi bu dasturda alohida oʻrin tutdi. Chunki u Gʻijduvoniydan keyingi ikkinchi maʼnaviy halqa, ustoz merosini davom ettirib, Fagʻnaviyga yetkazgan koʻprik edi. Agar Gʻijduvon – yoʻlning bosh darvozasi boʻlsa, Revgar – silsilaning uzilmasligini anglatadigan birinchi davom manzili.
Prezident yondashuvining muhim jihati har bir majmuada faqat tashqi obodlik emas, mazmunli xizmat muhitini yaratish boʻldi. Barcha ziyoratgohlarda masjid, tahoratxona, muzey, mehmonxona, choyxona, avtoturargoh, kitob va esdalik buyumlar savdosi uchun sharoit barpo etish belgilandi. Shu tariqa ziyoratchining ibodatdan bilimga, dam olishdan tarixni anglashgacha boʻlgan ehtiyojlari bir butun tizimda qamrab olindi.
“Bunday maʼnaviy xazina boshqa hech qayerda yoʻq. Bu xazinani mukammal oʻrganish, odamlarga, yoshlarga oson tilda yetkazish kerak”.
Shavkat Mirziyoyev, Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti
Bu soʻzlar Mohitobon dargohida amaliy mazmun kasb etdi. Ziyoratgoh qoshida Shofirkon tarixi va madaniyati muzeyi barpo etilib, X–XII asrlarga oid ashyolar, kulolchilik namunalari, davr liboslari, arxeologik topilmalar va hududdan yetishib chiqqan ulugʻ shaxslarga doir maʼlumotlar jamlandi.
Muzey bagʻrida adabiy, badiiy va maʼnaviy-maʼrifiy kitoblardan iborat moʻʼjaz kutubxona tashkil etildi.
Muzeyning tashkil etilishi juda katta gʻoyaviy ahamiyatga ega edi. Endi ziyoratchi qabr oldida duo qilib qaytib ketmas, Revgariy yashagan muhit, Shofirkon tarixi va vohaning madaniy merosi haqida bilim olardi. Qadamjo aynan Prezident taʼkidlaganidek, inson oʻzi bilan ilm olib ketadigan maʼrifat markaziga aylana boshladi. Kutubxona fondini mahalliy aholining oʻzi ham kitoblar bilan boyitgani majmuaga jamoatning munosabatini koʻrsatdi. Bu yerda davlat yaratgan sharoit bilan xalq tashabbusi birlashdi. Kimdir kitob sovgʻa qildi, boshqasi hududni ozoda saqlashga hissa qoʻshdi, yana biri mehmonga Shofirkon tarixi haqida soʻzlab berdi. Shu tariqa obodlik tayyor holda qabul qilingan neʼmat emas, asrab-avaylash masʼuliyatiga aylandi.
Mehmonga ochilgan dargoh
2018–2019 yillarda hududda ziyoratchilarni qabul qilish infratuzilmasi jadal rivojlandi.
Uch qavatli, yuz oʻrinli zamonaviy mehmonxona foydalanishga topshirildi. Qoʻshimcha qirq oʻrinli mehmonxona qurilishi yoʻlga qoʻyildi. Bu inshootlar, ayniqsa, uzoq viloyatlar va xorijdan keluvchilar uchun katta qulaylik yaratdi.
Mehmonxona faqat tunov joyi emas. U “Yetti pir” ziyoratining maromini oʻzgartirdi. Ilgari bir kunda shoshilib bir necha manzilni aylanishga majbur boʻlgan sayyoh endi Shofirkonda toʻxtab, Mohitobon merosini chuqurroq oʻrganish, mahalliy aholi va madaniyat bilan tanishish imkoniga ega boʻldi. Bu esa ziyorat turizmining iqtisodiy samarasini ham hudud aholisiga yaqinlashtirdi. Majmua atrofi obodonlashtirildi, yoʻllar va avtoturargohlar takomillashtirildi, milliy taom va halol xizmat koʻrsatish imkoniyatlari kengaydi. Gʻijduvondan Shofirkonga keluvchi yoʻlning yagona marshrutga kiritilishi Mohitobonni tasodifiy tashrif manzilidan xalqaro ziyorat zanjirining uzviy boʻgʻiniga aylantirdi.
Bunyodkorlikning maʼnaviy mezoni
Mohitobon ziyoratgohida amalga oshirilgan ishlarga faqat qurilish raqamlari bilan baho berib boʻlmaydi. Yuz oʻrinli mehmonxona, muzey, kutubxona, yoʻl va xizmat binolari – koʻzga koʻrinadigan natijalar. Ammo ularning ortidagi eng katta yutuq xalqning oʻz maʼnaviy merosiga yaqinlashgani, yoshlarning allomani afsona emas, muayyan asar va taʼlimot sohibi sifatida taniy boshlaganidir.
Prezident Shavkat Mirziyoyev “Yetti pir”ni obod qilishni yosh avlod tarbiyasi bilan bevosita bogʻladi. Shu nuqtai nazardan Revgariy majmuasidagi kutubxona va muzey har qanday naqshinkor darvozadan ham muhim maʼnaviy inshootdir.
Darvoza insonni hududga olib kiradi, kitob esa uni allomaning tafakkur olamiga boshlaydi.
Mohitobon merosi bugungi inson uchun ham nihoyatda zamonaviydir. Axborot shovqini kuchaygan, shoshqaloqlik odatga aylangan bir davrda u qalb hushyorligi, ustozga sadoqat va taqdir oldidagi maʼnaviy muvozanatni oʻrgatadi. Uning hayoti bir avloddan ikkinchisiga ilmni sof holda yetkazishning qanchalar buyuk masʼuliyat ekanini koʻrsatadi.
Bugun qadim ayvonlar yonida zamonaviy mehmonxona qad rostlagan, tarixiy qadamjo bagʻrida muzey va kutubxona faoliyat yuritayotgan boʻlsa, bu oʻtmish bilan bugunning uygʻun muloqotidir. Yangi bino qadimiy xotirani bosib qoʻymadi, aksincha, uni tinglash, anglash va dunyoga yetkazish uchun munosib sharoit yaratdi.
Oydin halqadan global maʼrifatga
Xoja Muhammad Orif Revgariyning islom maʼrifati tarixidagi oʻrnini anglash uchun uni faqat silsilaning ikkinchi piri sifatida sanab oʻtish kifoya emas. U ustoz Abduxoliq Gʻijduvoniy ishlab chiqqan tamoyillarni keyingi davrga yetkazgan, ularni suhbat va “Orifnoma” orqali mustahkamlagan buyuk vositachi edi. Agar bu omonatni sadoqat bilan asramaganida, Xojagon yoʻlining keyingi rivoji ham boshqacha kechishi mumkin edi.
Tariqat tarixida davomiylik bir xil soʻzlarni takrorlash emas. Har bir pir oldingi ustoz merosini oʻz davri ehtiyoji bilan uygʻunlashtirib, keyingi avlodga boyitilgan holda topshiradi. Mohitobon Gʻijduvoniyning qalb hushyorligi maktabini yuz yillik hayot tajribasi, Shofirkon muhiti va yozma meros bilan mustahkamladi. Undan Fagʻnaviyga, Fagʻnaviydan Romitaniyga oʻtgan nur keyinchalik Naqshbandiya nomi bilan global miqyos kasb etdi.
Xojagon-Naqshbandiyaning jahon tariqatiga aylanishida ana shunday kamtar, ammo hal qiluvchi ustozlarning xizmati bor. Tariqatning Hindiston, Indoneziya, Afgʻoniston, Eron, Turkiya, Kavkaz, Bolqon va boshqa mintaqalarga tarqalgan har bir shoxida Revgarda asralgan maʼrifat urugʻi ham mavjud. Dunyoda turli nom va tarmoqlarda davom etgan Naqshbandiya jamoalari qalb zikri, halol mehnat, suhbat va shariatga sadoqatni qadrlar ekan, bu qadriyatlarning bir manbai Mohitobon ostonasiga borib taqaladi.
Tariqatning global nufuzi Oʻzbekiston zaminining jahon islom sivilizatsiyasidagi oʻrnini koʻrsatadi. Movarounnahr faqat buyuk binolar yoki saltanatlar yurti boʻlmagan, u inson qalbini tarbiyalashning butun dunyoga taʼsir qilgan usulini yaratgan. Buxoro vohasining kichik qishloqlarida yashagan hunarmand, dehqon va olim pirlar insoniyatga maʼnaviyatning kundalik hayot bilan uygʻun modelini taqdim etdi.
Shu sabab Mohitobon ziyoratgohining obod qilinishi mahalliy tarixni asrashdan koʻra kengroq ahamiyatga ega. Bu – global islom maʼrifati ildizlaridan birini muhofaza qilish, dunyo musulmonlariga oʻz maʼnaviy nasabnomasining muhim manzilini koʻrsatish va Oʻzbekistonni maʼrifatlar, tamaddunlar muloqoti markazi sifatida namoyon etishdir.
Yosh qalblarga tushayotgan nur
Prezident Shavkat Mirziyoyevning allomalar merosini tiklashga qaratgan eʼtibori yoshlar tarbiyasi bilan bevosita bogʻlangan. Davlat rahbari tarixiy obidani faqat sayyoh tomosha qiladigan chiroyli manzil sifatida emas, yosh avlod oʻzligini anglaydigan va maʼnaviy immunitet hosil qiladigan maktab sifatida koʻradi. Shu bois Mohitobon majmuasida muzey va kutubxona barpo etilishiga alohida ahamiyat qaratilgan.
Yosh inson Revgariy hayoti bilan tanishar ekan, eng avvalo, ustozga sadoqatning maʼnosini anglaydi. Bugun tez natija va oson shuhrat ortidan quvish kayfiyati kuchaygan bir paytda Mohitobonning uzoq yillar Gʻijduvoniy xizmatida kamol topgani sabr va izchillikning buyuk sabogʻidir. Ilm bir kunda egallanmaydi, komillik tasodifan kelmaydi, maʼnaviy nufuz esa baland daʼvo bilan emas, umrlik xizmat bilan qozoniladi.
“Orifnoma” yoshlarni kitobga, fikrlashga va merosni manba orqali oʻrganishga undaydi. Qadamjodagi kutubxonada kitob varaqlayotgan oʻquvchi pirning nomini eshitibgina qolmay, uning gʻoyalari bilan muloqot qiladi. Muzeydagi arxeologik ashyolar esa Shofirkon va Buxoro tarixi mavhum afsona emas, moddiy dalillarga ega buyuk madaniyat ekanini koʻrsatadi.
Prezidentning oʻzlikni anglash borasida amalga oshirayotgan ishlari aynan shunday makonlarda inson qalbiga yetib boradi. Farmon va qaror davlat yoʻnalishini belgilaydi, obod ziyoratgoh esa bu siyosatni xalqning kundalik tajribasiga aylantiradi. Oilasi bilan Mohitobonga kelgan bola milliy tarixni darslikdagi sana sifatida emas, bobosi duo qiladigan, onasi ehtirom bilan qadam qoʻyadigan, oʻzi muzeyda koʻrib anglaydigan tirik haqiqat sifatida qabul qiladi.
Milliy oʻzlik faqat ajdodlar bilan faxrlanish emas, ularning fazilatlariga munosib boʻlish masʼuliyatidir. Revgariy merosi yoshlardan qalb oydinligi, taqdir oldida sabr va harakat, ustozga vafo va ilmni keyingi avlodga yetkazishni talab qiladi. Bunday fazilatlarga ega avlod Vatan ravnaqiga befarq boʻlmaydi, buzgʻunchi gʻoyalarga ergashmaydi va global dunyoda oʻz qadrini yoʻqotmaydi.
Shavkat Mirziyoyev saʼy-harakatlari bilan Mohitobonning nomi va maskani tarix bagʻridan bugungi kunga olib chiqildi. Qadim ayvonlar taʼmirlanib, yangi binolar qad rostlashi tasavvuf tarixiga moddiy umr bergan boʻlsa, muzey, kutubxona va yoshlar ziyorati unga maʼnaviy abadiyat baxsh etmoqda. Endi Revgariy merosi faqat tazkira sahifasida emas, yangi avlodning ongi va gʻururida yashaydi.
Mohitobon ziyoratgohiga maktab, oliygoh va mahalla yoshlarining maʼrifiy safarlarini mazmunli tashkil etish bu samarani yanada oshiradi. Yoshlar “Orifnoma”dan parchalar oʻqib, muzey ashyolarini oʻrganib, ustoz-shogird anʼanasi haqida bahs qilsa, ziyorat oddiy marosimdan fikriy tajribaga aylanadi. Prezident yaratgan obod muhit ana shunday yangi maʼrifiy shakllar uchun mustahkam zamindir. Bu yerda oʻtmishni yod etish kelajak haqida oʻylash bilan birlashadi: har bir avlod oʻziga berilgan maʼrifat nurini keyingi avlodga qay darajada sof va yorugʻ yetkazishi haqida masʼuliyat his qiladi.
Oy
Shavkat Mirziyoyev tashabbusi bilan Mohitobon ziyoratgohi “Yetti pir”ning yagona maʼnaviy xaritasida oʻz munosib oʻrnini qayta topdi. Qadamjoga olib keluvchi yoʻl ravonlashdi, mehmon uchun eshiklar keng ochildi, alloma merosi muzey va kitoblarda soʻzlay boshladi, ziyorat esa ilm va tafakkur bilan boyidi.
Bu yerda obod qilingan har bir yoʻlak – ustozdan shogirdga oʻtgan maʼrifat yoʻlining ramzi. Har bir kitob – asrlar sukutini buzgan ovoz. Har bir mehmonxona chirogʻi – yoʻl bosib kelgan ziyoratchiga koʻrsatilgan ehtirom. Har bir nihol esa Mohitobon nuri kelajak avlodlar qalbida ham yashashiga bildirilgan ishonchdir.
Xoja Muhammad Orif Revgariyning buyukligi shundaki, u ustoz nurini oʻzida olib qolmadi – uni davom ettirdi. Prezident rahbarligida amalga oshirilgan bunyodkorlikning buyukligi esa ana shu nurni muzey, kutubxona, ravon yoʻl va zamonaviy xizmatlar orqali butun dunyoga yanada ravshan yetkazganidadir.
Mohitobon dargohidan chiqar ekan, inson bir haqiqatni anglaydi: zulmatni yengish uchun baʼzan quyoshdek yonmoq shart emas. Pok niyat, sadoqat va maʼrifat bilan oydek sokin nur sochishning oʻzi ham asrlarni yoritishga qodir.
Abdulhamid Muxtorov,
O‘zbekiston yozuvchilar uyishmasi a’zosi