HADIS ILMI SULTONIGA MUNOSIB MAʼRIFAT SAROYI
Imom Buxoriy yodgorlik majmuasi
(2019–2026 yillar)
Samarqandning Payariq tumanidagi Xartang qishlogʻi – yer yuzining millionlab musulmonlari qalbiga yaqin, duo bilan tilga olinadigan tabarruk manzil. Bu zaminda hadis ilmining sultoni, muhaddislar imomi, butun umrini Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning muborak soʻzlari va amallarini eng ishonchli tarzda kelajak avlodlarga yetkazishga bagʻishlagan Abu Abdulloh Muhammad ibn Ismoil al-Buxoriy mangu qoʻnim topgan.
Asrlar davomida moʻminlar bu maskanga uzoq-uzoq oʻlkalardan yoʻl bosib keldilar. Ular maqbara poyida faqat bir buyuk olim xotirasiga ehtirom koʻrsatmadilar, halollik, sabr, ilmga sadoqat va haqiqat oldidagi masʼuliyat maktabi bilan yuzlashdilar. Imom Buxoriy nomi inson aqlining yuksak imkoniyati, qalb pokligi va ilmiy vijdonning timsoliga aylandi. U zotning “Al-Jomiʼ as-sahih” asari esa oʻn ikki asrdan ziyod vaqtdan buyon musulmon ummatining maʼnaviy hayotiga nur sochib kelmoqda.
Bugun Xartangda qad rostlagan muhtasham yodgorlik majmuasi ana shu buyuk maqomning meʼmoriy, maʼnaviy va ilmiy ifodasidir. Qirq besh gektarlik ulkan hudud, oʻn ming kishilik masjid, yetmish besh metr balandlikdagi toʻrt minora, oʻn toʻrt moviy gumbaz, yuz ellik toʻrt ustunli ayvon, toʻqqiz pavilondan iborat innovatsion muzey, ziyoratchilar uchun mehmonxona va xizmat koʻrsatish maskanlari – bularning barchasi bir ezgu maqsadga xizmat qiladi: Imom Buxoriy bobomizning jahon islom tamaddunidagi ulugʻ maqomini munosib ulugʻlash, uning merosini xalqimiz va insoniyat kelajagiga yetkazish.
Ushbu bunyodkorlikning bosh tashabbuskori va ruhlantiruvchisi Prezident Shavkat Mirziyoyevdir. Davlat rahbari bu yerda shunchaki yirik meʼmoriy majmua qurish gʻoyasini ilgari surmadi. U ziyoratni maʼrifat bilan, tarixiy xotirani zamonaviy muzeyshunoslik bilan, diniy ehtiromni ilmiy tadqiqot bilan birlashtirgan yangi maktab yaratishni maqsad qildi. 2019 yili belgilangan bu ulugʻ niyat 2021 yil Ramazonida boshlangan bunyodkorlik, yillar davomidagi izchil mehnat va Prezidentning doimiy eʼtibori tufayli 2026 yili Yangi Oʻzbekistonning betakror durdonasiga aylandi.
Buxoroda porlagan maʼrifat yulduzi
Imom Buxoriyning toʻliq ismi Abu Abdulloh Muhammad ibn Ismoil ibn Ibrohim ibn Mugʻira al-Juʼfiy al-Buxoriydir. U zot hijriy 194 yil Shavvol oyining oʻn uchinchi kuni, milodiy 810 yili Buxoroda dunyoga kelgan. Otasi Ismoil ibn Ibrohim ilmli, halol va taqvodor inson, hadis rivoyati bilan shugʻullangan kishilardan edi. Imom Buxoriy bolaligidayoq otasidan ayrildi. Uning tarbiyasi va ilm yoʻlida kamol topishida onasining sabri, duosi va fidoyiligi beqiyos oʻrin tutdi. Yosh Muhammad oʻtkir zehni, kuchli xotirasi va bilimga favqulodda muhabbati bilan tengdoshlaridan ajralib turardi. U oʻn yoshidan hadislarni yod ola boshladi. Oʻn olti yoshida onasi va akasi Ahmad bilan haj safariga bordi. Hajdan keyin Makkada qolib, Hijoz ulamolaridan taʼlim oldi. Keyin Madina, Basra, Kufa, Bagʻdod, Damashq, Misr, Nishopur, Marv va boshqa ilm markazlariga safar qildi. Bu safarlar oddiy yoʻl yurish emas, haqiqatni izlash, har bir rivoyatni oʻz manbasidan tekshirish va ishonchli bilimni toʻplash yoʻlidagi buyuk ilmiy riyozat edi.
Imom Buxoriy bir hadisning roviysi haqida maʼlumot olish uchun yuzlab chaqirim yoʻl bosishdan qaytmagan. Roviyning xotirasi, odobi, rostgoʻyligi, ustozlari va shogirdlari, kim bilan qayerda uchrashganigacha sinchiklab oʻrgangan. Hadis matnini rivoyatchilar zanjiridan ayro koʻrmagan. Shu tariqa u zot hadisshunoslikda dalil, qiyos, tanqid va tekshiruvga asoslangan nihoyatda qatʼiy ilmiy mezonni takomillashtirdi.
Imom Buxoriy minglab ustozlardan hadis eshitdi. Imom Ahmad ibn Hanbal, Ali ibn Madiniy, Ishoq ibn Rohavayh, Yahyo ibn Maʼin va Qutayba ibn Said kabi zamonasining ulugʻ ulamolari uning ilm yoʻlidagi ustozlari boʻldi. Oʻz navbatida, Imom Muslim, Imom Termiziy va boshqa koʻplab mashhur muhaddislar undan bahra oldilar. Uning ilmiy majlislariga oʻn minglab tolibi ilm kelar, eshitgan hadislarini yozib olar edi.
Alloma hijriy 256 yil, milodiy 870 yili Samarqand yaqinidagi Xartang qishlogʻida vafot etdi. Ammo uning umri qabr toshi bilan tugamadi. Aksincha, u zot toʻplagan ishonchli hadislar, yaratgan ilmiy uslub va tarbiyalagan shogirdlar orqali yangi maʼnaviy hayot boshlandi. Bugun dunyoning qaysi qitʼasida hadis ilmi oʻrganilmasin, Imom Buxoriy nomi chuqur ehtirom bilan tilga olinadi.
Ummat kitobiga aylangan buyuk asar
Imom Buxoriyning eng mashhur asari – “Al-Jomiʼ al-musnad as-sahih al-muxtasar min umuri Rasulilloh sollallohu alayhi vasallam va sunanihi va ayyomihi”, yaʼni “Sahihi Buxoriy”. Alloma bu asarni oʻn olti yil davomida tuzdi. Yuz minglab rivoyatlar orasidan eng ishonchlilarini qatʼiy mezonlar asosida tanlab, ularni ilm, iymon, ibodat, axloq, muomala, oila, jamiyat va inson hayotining boshqa masalalari boʻyicha boblarga ajratdi.
“Sahihi Buxoriy” hadislar roʻyxati emas. Asardagi boblar tartibi, bir hadisning turli oʻrinlarda muayyan maqsad bilan keltirilishi, sarlavhalardagi nozik fiqhiy ishoralar muallif tafakkurining naqadar kengligini koʻrsatadi. Imom Buxoriy hadisni yozib olish bilan cheklanmadi, undan inson va jamiyat hayoti uchun maʼno, hukm va hikmat chiqardi. Shu sabab asar asrlar davomida muhaddis, faqih, mufassir, axloqshunos va murabbiylar uchun eng ishonchli manbalardan biri boʻlib keldi. Uning Qurʼoni karimdan keyingi ikkinchi manba sifatida eʼtirof etilishi ham bejiz emas.
Allomaning “Al-Adab al-mufrad” asari insoniy xulq, ota-onaga hurmat, qarindoshlik rishtalari, qoʻshnichilik, mehr-shafqat va goʻzal muomalaga bagʻishlangan. “At-Tarix al-kabir” hadis roviylari haqidagi ulkan biografik qomusdir. “At-Tarix al-avsat”, “At-Tarix as-sagʻir”, “Xalq afʼol al-ibod”, “Ad-Duʼafo as-sagʻir” kabi asarlar ham uning hadis, tarix, aqida va roviyshunoslik sohalaridagi qomusiy salohiyatini namoyon etadi. Imom Buxoriy merosining qudrati shundaki, u dinni taxmin va hissiyotga emas, ishonchli bilim va masʼuliyatga tayangan holda anglashga oʻrgatadi. U zotning ilmiy hayoti: “Eshitgan har bir xabaringni tarqatma, uning manbasini tekshir, bilimni omonat deb bil, haqiqat yoʻlida mashaqqatdan qochma”, degan abadiy saboqdir. Axborot oqimi nihoyatda tezlashgan, soxta xabar va buzgʻunchi talqinlar yoshlar ongiga taʼsir koʻrsatayotgan bugungi davrda mazkur saboqning ahamiyati yanada ortmoqda.
“Imom Buxoriy hadis ilmida sinchkov tadqiq, tekshirish va tanqidga asoslangan betakror uslubni yaratdi”.
Shayx doktor Solih bin Abdulloh bin Humayd, Saudiya Arabistoni Podshohlik devoni maslahatchisi, Oliy ulamolar kengashi aʼzosi, Masjidul Haram imom-xatibi
Bu eʼtirof 2026 yil iyul oyida Samarqandda oʻtkazilgan “Imom Buxoriyning “Al-Jomiʼ al-musnad as-sahih” asari: ummat kitobi” xalqaro ilmiy anjumanida yangradi. U Imom Buxoriy merosining faqat tarixiy ulugʻlik emas, bugun ham jahon ilm ahlini birlashtirayotgan tirik tafakkur ekanini tasdiqlaydi.
Xartang – asrlar silsilasidagi muqaddas manzil
Imom Buxoriy dafn etilgan Xartang asrlar davomida ziyoratgoh boʻlib keldi. Turli davrlarda qabr ustida maqbara, yonida masjid va ziyoratchilar uchun inshootlar barpo etildi. Sohibqiron Amir Temur va temuriylar zamonida Samarqand ilmu madaniyat markaziga aylanar ekan, ulugʻ muhaddis xotirasiga ehtirom ham yuksak qadriyat sifatida yashadi. Keyingi asrlarda siyosiy va ijtimoiy sharoitlar oʻzgargan boʻlsa-da, xalqning bu qadamjoga boʻlgan muhabbati soʻnmadi.
Mustaqillik yillarida majmua obod qilinib, Imom Buxoriy tavalludining hijriy-qamariy taqvim boʻyicha 1225 yilligi munosabati bilan yangi maqbara va masjid bunyod etilgan edi. Bu ishlar ulugʻ alloma xotirasini tiklash yoʻlida muhim bosqich boʻldi. Biroq vaqt oʻtishi bilan ziyoratchilar soni oshdi, mavjud hudud va infratuzilma keng xalqaro oqimni qabul qilish uchun torlik qila boshladi. Eng muhimi, Imom Buxoriyning ulkan ilmiy merosini zamonaviy muzey, taʼlim va tadqiqot vositalari orqali toʻlaqonli namoyon etadigan yaxlit makon zarur edi.
Shavkat Mirziyoyev bu ehtiyojni chuqur angladi. Prezident uchun Xartangdagi masala faqat maydonni kengaytirish yoki binolarni taʼmirlashdan iborat emasdi. Maqsad – butun musulmon dunyosi eʼzozlaydigan zotning maqomiga munosib, ziyoratchi ibodat qiladigan, olim tadqiqot olib boradigan, yosh avlod bilim va ibrat oladigan, xorijlik mehmon esa Oʻzbekistonning maʼrifiy qudratini his etadigan ulkan majmua yaratish edi.
2019 yil: buyuk maqsadning belgilanishi
2019 yili Prezident Shavkat Mirziyoyev Samarqand viloyatiga tashrifi chogʻida Imom Buxoriy yodgorlik majmuasini kengaytirish zarurligini taʼkidladi. Davlat rahbari ziyoratgoh buyuk muhaddisning ilmi va islom olamidagi maqomiga munosib boʻlishi, Oʻzbekistonda ziyorat turizmining asosiy maskanlaridan biri sifatida qancha mehmon kelmasin, ularga qulay sharoit yaratilishi lozimligini belgilab berdi.
Bu topshiriqdan soʻng yangi loyiha ustida katta izlanish boshlandi. Meʼmorlar, muhandislar, ulamolar, tarixchilar, muzeyshunoslar va hunarmandlar fikri oʻrganildi. Jahondagi yirik ziyorat maskanlari tajribasi tahlil qilindi. Loyiha Prezident huzurida bir necha marta taqdim etildi, har gal mazmunan boyitilib, meʼmoriy va muhandislik jihatidan takomillashtirildi.
2019 yili Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi va Hadis ilmi maktabi faoliyati ham yangi bosqichga koʻtarildi. Shu tariqa kelajakdagi majmuaning toʻrt tayanchi – ziyorat, ibodat, ilm va taʼlim – yagona hududda oʻzaro uygʻunlashishi uchun mustahkam zamin yaratildi. Maqbara tarixiy xotirani, masjid ibodatni, muzey maʼrifatni, xalqaro markaz fundamental tadqiqotni, Hadis ilmi maktabi esa ilmiy anʼananing davomiyligini ifoda etishi kerak edi.
2020 yil: davlat siyosati darajasiga koʻtarilgan niyat
2020 yil 24 yanvarda Prezident Shavkat Mirziyoyev Oliy Majlisga Murojaatnomasida Imom Buxoriyning Samarqanddagi yodgorlik majmuasini u zotning musulmon dunyosidagi ulugʻ maqomiga mos ravishda mutlaqo yangi loyiha asosida qayta barpo etish ishlari boshlanishini eʼlon qildi. Bu bayonot 2019 yildagi tashabbusni umummilliy vazifa, maʼnaviy siyosatning ustuvor yoʻnalishi darajasiga koʻtardi.
Pandemiya tufayli butun dunyo murakkab sinovni boshdan kechirgan 2020 yili ham loyihalash, tashkiliy tayyorgarlik va ilmiy konsepsiya ustidagi ishlar toʻxtab qolmadi. Aksincha, bu davr insonning maʼnaviy tayanchga, ishonchli bilimga, hamjihatlik va mehr-oqibatga qanchalik muhtojligini yana bir bor koʻrsatdi. Imom Buxoriy merosidagi poklik, sabr, rostgoʻylik va masʼuliyat qadriyatlari yangi majmuaning maʼnaviy mazmuniga aylandi.
2021 yil: Ramazonda boshlangan xayrli bunyodkorlik
2021 yil 15 aprel kuni, muborak Ramazon oyining dastlabki kunlarida Imom Buxoriy ziyoratgohining yangi majmuasi qurilishi boshlandi. Shu munosabat bilan oʻtkazilgan marosimda nuroniylar, ulamolar va ziyolilar ishtirok etdi. Qurʼon oyatlari tilovat qilinib, ezgu duolar qilindi. Maʼnaviy merosga bagʻishlangan ulugʻ bunyodkorlikning Ramazonda boshlanishi xalqimiz uchun chuqur ramziy maʼno kasb etdi.
“Bu sohada qilayotgan ishlarimizdan maqsad – islomga eʼtiqodimizni, alloma bobolarimizga hurmatimizni ilm bilan bildirish”.
Shavkat Mirziyoyev, Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti
Ushbu soʻzlar majmua qurilishining bosh gʻoyasini ifodalaydi. Ajdodga ehtirom balandparvoz shior yoki tashqi dabdaba bilan emas, uning asarini oʻrganish, tarjima qilish, yoshlarga anglatish va jahon ilm ahliga yetkazish bilan isbotlanadi. Prezident aynan shuning uchun majmuani oddiy ziyoratgoh emas, ilmiy-maʼrifiy muhit sifatida shakllantirishga alohida ahamiyat berdi.
Dastlabki loyihada katta masjid, toʻrt simmetrik minora, baland ayvonlar va keng xiyobon koʻzda tutildi. Ziyoratchilar uchun mehmonxonalar, avtoturargohlar, avtobekat, savdo va xizmat nuqtalari, oshxonalar, hunarmandchilik rastalari, hammom va tahoratxonalar qurilishi belgilandi. Qurilish koʻlami kengaygan sari majmua atrofidagi muhandislik tarmoqlari, yoʻllar, yashil hududlar va turizm infratuzilmasi ham yaxlit reja asosida rivojlantirildi.
2022 yil: meʼmorchilikka singdirilgan maʼno
2022 yil 7 fevralda Prezident Shavkat Mirziyoyev qurilish loyihalari taqdimotida Imom Buxoriy majmuasining ichki va tashqi bezaklariga oid chizmalarni koʻrib chiqdi. Bu paytga kelib asosiy binolar qad rostlagan, pardozlash ishlariga tayyorgarlik boshlangan edi. Davlat rahbari devorlarni milliy naqshlar va pardozbop toshlar bilan bezash, maqbarada naqqoshlik va xattotlik sanʼatini uygʻunlashtirish, qadimiy uslubda Qurʼon oyatlari hamda hadislarni bitish boʻyicha koʻrsatmalar berdi.
Meʼmorchilik bu yerda faqat shakl emas, maʼno tashuvchi tilga aylandi. Moviy gumbazlar Samarqand osmoni va temuriylar meʼmorchiligining davomiyligini, toʻrt minora islom maʼrifati nurining toʻrt tomonga tarqalishini, keng ayvonlar esa bagʻrikenglik va mehmondoʻstlikni ifoda etadi. Naqshlar, yogʻoch oʻymakorligi, koshin, ganch, marmar va xattotlik namunalarida Oʻzbekiston hunarmandlarining asrlar davomida sayqallangan mahorati mujassam boʻldi.
Prezidentning har bir taqdimotga sinchkov munosabati natijasida loyiha oddiy qurilish qolipidan chiqib, milliy meʼmoriy tafakkurning yirik asariga aylandi. Qaysi rangdan foydalanish, ayvon va peshtoqlarda qanday matnlarni joylashtirish, ziyoratchilar harakatini qanday tashkil etish, maqbaradagi ruhiy sokinlikni qanday asrashgacha boʻlgan masalalar yagona gʻoyaga boʻysundirildi.
2023–2024 yillar: sifat va mazmun uygʻunligi
Qurilishning keyingi bosqichlarida murakkab muhandislik ishlari, pardozlash, hududni obodonlashtirish va muzey konsepsiyasini ishlab chiqish bir vaqtda olib borildi. Prezident Samarqandga har bir tashrifida Imom Buxoriy maqbarasini ziyorat qilib, bunyodkorlik jarayoni bilan tanishdi. 2023 yil noyabr oyida ham boʻlajak pardozlash namunalari koʻzdan kechirilib, ishlarni yuksak sifatda bajarish boʻyicha koʻrsatmalar berildi.
Bu yillarda majmua hajmigina emas, maʼnaviy mazmuni ham boyidi. Innovatsion muzey uchun Imom Buxoriy hayoti, safarlari, ustoz va shogirdlari, asarlari, hadis toʻplash uslubi hamda “Sahihi Buxoriy”ning jahon boʻylab tarqalishini koʻrsatadigan ilmiy ssenariylar tayyorlandi. Qadimiy qoʻlyozmalar, faksimile nusxalar, xaritalar, maketlar, zamonaviy audiovizual vositalar va interaktiv yechimlar bir tizimga keltirildi.
Muzey mazmuni Imom Buxoriy shaxsi bilan cheklanib qolmadi. Qurʼoni karimda nomi zikr qilingan yigirma besh paygʻambar tarixi, Muhammad alayhissalomning shajarasi, Makka va Madinadagi hayoti, vahiy, hadislarning jamlanishi va yozilishi haqidagi maʼlumotlar ham ekspozitsiyaga kiritildi. Bu yondashuv ziyoratchiga hadis ilmining paydo boʻlishi, rivoji va Imom Buxoriyning ushbu buyuk silsiladagi oʻrnini yaxlit anglash imkonini beradi.
2024 yili majmua qurilishi bilan tanishgan xorijiy ulamolar va tadqiqotchilar bu yerdagi ishlar Oʻzbekistonning islom ilmiy merosiga munosabatida mutlaqo yangi bosqichni boshlab berganini taʼkidladilar. Xartang tobora xalqaro ilmiy muloqot, qoʻlyozmalar tadqiqi va hadisshunoslik hamkorligining tabiiy markaziga aylanib bordi.
2025 yil: muazzam majmua qiyofasi
2025 yil 22 mart kuni Prezident Shavkat Mirziyoyev Imom Buxoriy maqbarasini ziyorat qilib, majmuadagi ishlarni koʻzdan kechirdi. Bu vaqtda umumiy hudud qirq toʻrt gektarga yetgan, mahobatli maqbara va oʻn ming kishiga moʻljallangan masjid qurib bitkazilgan, yetmish besh metrlik toʻrt minora qad rostlagan edi. Muzey, ayvonlar, maʼmuriyat va xizmat binolari barpo etilgan, pardozlash ishlari davom etayotgandi.
“Bu majmuani Imom Buxoriy bobomizga munosib tarzda qurayapmiz. U ziyorat bilan birga maʼrifat, tarbiya, ibrat oʻchogʻi boʻlsin”.
Shavkat Mirziyoyev, Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti
Ushbu talab qurilishning har bir yoʻnalishini belgiladi. Masjid – jamoaviy ibodat va hamjihatlik maskani, muzey – bilim manbai, maqbara – xotira va tafakkur dargohi, ayvonlar – suhbat va muloqot muhiti, ilmiy markaz – manbalarni oʻrganish oʻchogʻi, mehmonxonalar va xizmat tarmoqlari esa dunyoning turli burchaklaridan kelgan insonlarga oʻzbekona hurmat koʻrsatish vositasi boʻldi.
2025 yil 30 oktyabrda davlat rahbari soʻnggi pardozlash va obodonlashtirish jarayonlarini yana koʻzdan kechirdi. Oʻsha paytda maqbara, masjid, maʼmuriyat binosi, muzey hamda kirish-chiqish ayvonlari deyarli toʻliq bitkazilgandi. Majmua burchaklaridagi toʻrt minora, moviy gumbazlar va keng maydonlar oʻzaro uygʻunlashib, Samarqandning yangi meʼmoriy timsolini yaratdi.
Prezidentning qurilishni muntazam nazorat qilgani bu ulkan inshootning taqdiriga hal qiluvchi taʼsir koʻrsatdi. Loyiha bir necha yil davom etgan boʻlsa-da, uning gʻoyaviy yoʻnalishi oʻzgarmadi: ulugʻ ajdodga munosiblik, ziyoratchiga qulaylik, meʼmorchilikda milliylik, muzeyda ilmiylik va har bir makonda tarbiyaviy mazmun. Ana shu izchillik majmuani koʻlamli qurilishdan abadiyatga daxldor maʼnaviy asar darajasiga olib chiqdi.
2026 yil: Yangi Oʻzbekiston durdonasi
2026 yil mart oyida Imom Buxoriy yodgorlik majmuasidagi asosiy bunyodkorlik ishlari yakunlandi. 19 mart kuni Prezident Shavkat Mirziyoyev bu yerda yaratilgan sharoitlar bilan tanishdi. Ramazonning fayzli kunlarida majmua xalqimizga munosib tuhfa sifatida oʻz eshiklarini ochdi. Yangi masjidda Hayit namozini ado etish taklifi bildirildi. Shu tariqa 2019 yili belgilangan buyuk maqsad yetti yillik izlanish, qurilish va maʼnaviy mehnatdan soʻng toʻla roʻyobga chiqdi.
Yakuniy holatida majmua maydoni qirq besh gektarni tashkil etdi. Oʻn ming kishiga moʻljallangan ulkan masjid, maʼmuriyat binosi va milliy uslubdagi bir yuz ellik toʻrt ustunli muhtasham ayvon qurildi. Oʻn toʻrt moviy gumbaz va yetmish besh metrlik toʻrt minora ziyoratgohga ulugʻvor qiyofa bagʻishladi. Maqbaraning sokin va salobatli muhiti Imom Buxoriy xotirasiga chuqur ehtirom tuygʻusini uygʻotadi.
Toʻqqiz pavilondan iborat innovatsion muzey eng ilgʻor axborot texnologiyalari asosida jihozlandi. Ekspozitsiya tomoshabinni quruq raqam va sanalar bilan emas, tarixiy muhit, ilmiy izlanish va maʼnaviy tajriba orqali Imom Buxoriy olamiga olib kiradi. Allomaning Buxorodagi bolaligi, Makka va Madina safari, ilm markazlaridagi tahsili, hadis toʻplashdagi mashaqqatlari, ustoz va shogirdlari, asarlarining dunyo boʻylab tarqalishi zamonaviy vositalarda namoyon etiladi.
Majmua qoshidagi turizm markazi ham yaxlit loyihaning muhim qismi boʻldi. Unga yondosh oʻn besh gektar maydonda bitta toʻrt yulduzli va ikkita uch yulduzli mehmonxona, yigirma ikkita oilaviy mehmon uyi, avtoturargoh, savdo va xizmat koʻrsatish nuqtalari tashkil etildi. Oilaviy mehmon uylarining oʻzi bir yuz yetmish olti oʻringa ega. Barcha obʼyektlar zamonaviy kommunikatsiya tarmoqlari bilan taʼminlanib, atrofi obodonlashtirildi.
Natijada ilgari bir kunda oʻn ikki ming ziyoratchiga xizmat koʻrsatgan majmua endi kuniga oltmish besh ming nafar mehmonni qabul qilish quvvatiga ega boʻldi. Bu raqam oddiy statistika emas. U Oʻzbekistonning jahon ziyorat turizmi xaritasidagi mavqei, Samarqandning maʼnaviy poytaxt sifatidagi nufuzi va xalqimizning mehmondoʻstlik salohiyati naqadar yuksalganini koʻrsatadi.
“Ziyoratgoh xalqimiz uchun, jahondagi barcha musulmonlar uchun ezgulik va maʼrifat nurini taratadigan qutlugʻ maskanga aylanadi”.
Shavkat Mirziyoyev, Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti
Imom Buxoriy majmuasining eng katta yutugʻi uning mahobati bilan maʼnaviy sakinati oʻrtasidagi mutanosiblikdir. Keng maydon va baland minoralar insonga bunyodkorlik qudratini his ettirsa, maqbara atrofidagi vazmin muhit qalbni tafakkurga chorlaydi. Moviy gumbazlar, iliq rangdagi devorlar, nozik naqshlar va xattotlik namunalari koʻzni maftun etadi, ammo ziyoratning asl mazmunini soyada qoldirmaydi. Bir yuz ellik toʻrt ustunli ayvon milliy meʼmorchilikdagi ustun-ayvon anʼanasini yangi koʻlamda davom ettiradi. U minglab odamlarni quyosh va yogʻindan asraydi, jamoaviy ibodat va maʼrifiy tadbirlar uchun ochiq muhit yaratadi. Toʻrt minoraning simmetrik joylashuvi majmuaga muvozanat va salobat bagʻishlaydi. Oʻn toʻrt gumbaz esa katta hajmni qismlarga ajratib, butun ansamblda yengillik va osmoniy uygʻunlik hosil qiladi.
Majmuadagi har bir bezakning maʼnaviy vazifasi bor. Peshtoq va ayvonlarga “Sahihi Buxoriy”dan tanlangan hadislar bitilishi ziyoratchini alloma merosi bilan bevosita muloqotga kiritadi. Inson faqat maqbarani koʻrmaydi, ilm, odob, mehr-oqibat, halollik va ezgulikka daʼvat etuvchi hikmatlarni oʻqiydi. Shu maʼnoda, butun majmua ochiq osmon ostidagi ulkan maʼrifat kitobiga oʻxshaydi.
Ilm va ziyorat birlashgan muhit
Shavkat Mirziyoyev tashabbusining tarixiy ahamiyati majmua, Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi va Hadis ilmi maktabining oʻzaro yaqin muhitda faoliyat yuritishida, ayniqsa, yaqqol namoyon boʻladi. Ziyoratchi maqbarada duo qiladi, muzeyda alloma hayotini oʻrganadi, kutubxona va ilmiy markazda uning asarlari asosida olib borilayotgan tadqiqotlar bilan tanishadi. Talaba esa hadis ilmini nazariy oʻrganish bilan birga, buyuk muhaddisning maʼnaviy muhitini his etadi. Bu yerda qoʻlyozmalarni oʻrganish, ilmiy-tanqidiy matnlar tayyorlash, asarlarni oʻzbek va xorijiy tillarga tarjima qilish, xalqaro konferensiyalar oʻtkazish uchun katta imkoniyatlar ochildi. Imom Buxoriy merosi muzey vitrinasida qotgan tarixiy yodgorlik emas, yangi ilmiy asarlar, tarjimalar, taʼlim dasturlari va xalqaro muloqotlarda davom etayotgan tirik anʼanaga aylandi.
2026 yil 9 iyulda Samarqandda “Imom Buxoriyning “Al-Jomiʼ al-musnad as-sahih” asari: ummat kitobi” mavzusida nufuzli xalqaro ilmiy konferensiya oʻtkazilishi ana shu ezgu jarayonning mantiqiy davomi boʻldi. Dunyoning turli mamlakatlaridan kelgan ulamolar, muhaddislar va tadqiqotchilar Imom Buxoriyning ilmiy uslubi, “Sahihi Buxoriy”ning ummat hayotidagi oʻrni va uning merosini kelajak avlodlarga yetkazish masalalarini muhokama qildilar.
“Oʻzbekiston Prezident Shavkat Mirziyoyev rahbarligida islom merosini tiklash, asrash, oʻrganish va keng targʻib etishda ulkan saʼy-harakat koʻrsatmoqda”.
Shayx doktor Solih bin Abdulloh bin Humayd, Saudiya Arabistoni Podshohlik devoni maslahatchisi,
Oliy ulamolar kengashi aʼzosi, Masjidul Haram imom-xatibi
Xorijlik nufuzli ulamoning bu bahosi Yangi Oʻzbekistondagi bunyodkorlikning jahon miqyosidagi ahamiyatini koʻrsatadi. Imom Buxoriy majmuasi bir mamlakatning ichki madaniy loyihasi boʻlib qolmadi, u butun islom ummatiga tegishli merosni asrash va zamonaviy ilm bilan rivojlantirishga qaratilgan xalqaro maʼrifat harakatining markaziga aylandi.
Yoshlar uchun ibrat maktabi
Imom Buxoriy hayoti bugungi yoshlarga, avvalo, maqsad yoʻlida sobitlikni oʻrgatadi. Oʻn olti yoshli yigitning uzoq safarga chiqishi, oʻnlab shaharlarda taʼlim olishi, yuzlab ustozlardan bilim yigʻishi, har bir maʼlumotni tekshirishi va butun umrini ilmga bagʻishlashi tasodifiy muvaffaqiyat emas. Bu – intizom, mehnat, halollik va yuksak niyatning natijasi.
Majmuaga kelgan yoshlar mahobatli binolarni tomosha qilish bilan cheklanmasligi kerak. Ular Imom Buxoriyning bir hadis uchun chekkan mashaqqatini anglab, bilimning qiymatini his etishi, axborotni tekshirish odatini oʻrganishi, ustozga hurmat, vaqtga masʼuliyat va pok niyat fazilatlarini oʻz hayotlariga koʻchirishlari lozim. Prezidentning majmuani “tarbiya va ibrat oʻchogʻi”ga aylantirish talabi aynan shu maqsadga qaratilgan. Bugun turli yot gʻoyalar din nomidan yoshlar qalbiga yoʻl topishga urinayotgan bir sharoitda Imom Buxoriy merosi eng kuchli maʼrifiy qalqondir. Chunki u diniy bilimning hissiyot yoki daʼvo emas, mustahkam manba, ustoz, odob va ilmiy masʼuliyat asosida egallanishini koʻrsatadi. Majmua, muzey va ilmiy markazning hamkorligi yoshlarga islomning asl mohiyati – tinchlik, rahm-shafqat, ilm, poklik va bunyodkorlik ekanini dalillar bilan anglatadi.
Uchinchi Renessans poydevori
Milliy oʻzlikni anglash faqat buyuk ajdodlar ismini sanash bilan shakllanmaydi. Ularning nima uchun buyuk ekanini bilish, asarlarini oʻqish, ilmiy uslubini anglash va oʻsha fazilatlarni zamonaviy hayotda davom ettirish zarur. Imom Buxoriy majmuasi ana shu jarayonni jonli va taʼsirchan qiladi. Yosh avlod oʻz yurtidan chiqqan allomaning asari oʻn ikki asr davomida milliardlab inson maʼnaviy hayotiga xizmat qilib kelayotganini koʻrib, milliy tarixga mutlaqo boshqacha nazar bilan qaraydi.
Bu faxr kibr emas, masʼuliyat tugʻdirishi kerak. Agar bizning bobolarimiz ilmda shunday yuksak choʻqqilarni zabt etgan boʻlsa, bugungi avlod ham yangi kashfiyot, yangi maktab va yangi maʼrifat markazlarini yaratishi shart. Prezident Shavkat Mirziyoyev ilgari surgan Uchinchi Renessans gʻoyasining maʼnaviy mantigʻi ham shunda: oʻtmishning shuhratiga suyanib qolish emas, uning kuchidan kelajak bunyodkorligi uchun ilhom olish.
Imom Buxoriy majmuasi shu bois oʻtmishga qaratilgan yodgorlik emas, kelajakka ochilgan darvozadir. U yosh tadqiqotchini qoʻlyozma tadqiqiga, til oʻrganishga, manbani tanqidiy tahlil qilishga, axloqiy kamolot va jamiyat manfaati uchun mehnat qilishga chorlaydi. Bu maskanda tarix xotiraga, xotira gʻururga, gʻurur masʼuliyatga, masʼuliyat esa yangi taraqqiyotga aylanadi.
Ziyorat turizmi va xalq farovonligi
Majmua atrofida yaratilgan zamonaviy infratuzilma ziyoratchilarga qulaylik berish bilan birga, mahalliy aholi uchun yangi iqtisodiy imkoniyatlar ochdi. Mehmonxona, oilaviy mehmon uyi, transport, umumiy ovqatlanish, hunarmandchilik, savdo, gidlik va boshqa xizmatlar yangi ish oʻrinlarini yaratadi. Xorijdan kelgan ziyoratchi Xartangdan keyin Samarqand, Buxoro, Termiz, Shahrisabz va Toshkentdagi tarixiy maskanlarga yoʻl oladi. Natijada ziyorat turizmi butun mamlakat iqtisodiyoti va madaniy aloqalariga ijobiy taʼsir koʻrsatadi.
Biroq bu yoʻnalishning eng katta samarasi faqat iqtisodiy raqamlarda emas. Imom Buxoriyni eʼzozlab kelgan mehmon Oʻzbekistonni diniy bagʻrikenglik, ilmga ehtirom va mehmondoʻstlik yurti sifatida taniydi. U yurtimizdan oʻzi bilan birga Samarqand meʼmorchiligi, xalqimizning odobi, milliy taomlar, hunarmandchilik va eng muhimi, Yangi Oʻzbekistonning maʼrifiy qiyofasi haqidagi taassurotni olib ketadi.
Kuniga oltmish besh ming ziyoratchini qabul qilish imkoniyati majmuaning global ahamiyatiga munosib koʻlamdir. Bu yerda xizmat sifati, ozodalik, tartib, ziyorat odobi va ilmiy axborotning ishonchliligi doimo yuksak darajada boʻlishi talab etiladi. Prezident tashabbusi bilan yaratilgan infratuzilma ana shu masʼuliyatni ado etish uchun zarur moddiy zaminni taʼminladi.
Prezident ehtiromi
Shavkat Mirziyoyevning Imom Buxoriy majmuasidagi xizmatini faqat qurilishni boshlab bergan rahbar sifatida baholash kamlik qiladi. Davlat rahbari ushbu maskanning falsafasini belgiladi: ajdodga hurmat ilm bilan namoyon boʻlishi, ziyorat tarbiya bilan uygʻunlashishi, meʼmoriy ulugʻvorlik mazmunga xizmat qilishi, tarix esa kelajakka ruh bagʻishlashi kerak. Prezident 2019 yili gʻoyani ilgari surdi, loyihani qayta-qayta koʻrib chiqdi, 2020 yili uni davlat vazifasi sifatida eʼlon qildi, 2021 yil Ramazonida qurilishni boshlab berdi, keyingi yillarda har bir bosqichni shaxsan nazorat qildi. Maqbaraning bezaklaridan muzey mazmuniga, masjid sigʻimidan ziyoratchilar uchun mehmonxonalargacha boʻlgan masalalarga eʼtibor qaratdi. 2026 yili esa xalqimiz va butun musulmon olamiga buyuk muhaddis maqomiga munosib muazzam majmuani taqdim etdi.
Bu – milliy xotiraga davlat miqyosidagi ehtiromning yorqin namunasidir. Avliyo va allomalar xotirasini obod qilish orqali Prezident xalqning maʼnaviy ildizlarini mustahkamlamoqda. Chunki oʻz tarixini bilgan millat maʼnaviy tahdidlar oldida mustahkam turadi, oʻz allomasini anglagan yosh soxta qahramonlarga ergashmaydi, ilmni qadrlagan jamiyat taraqqiyot yoʻlidan adashmaydi. Shavkat Mirziyoyev saʼy-harakatlari bilan Imom Buxoriy nomi yangi bino devorlaridagina emas, ilmiy muassasalar, xalqaro anjumanlar, tarjimalar, muzey ekspozitsiyalari va yoshlar tarbiyasida qaytadan jaranglamoqda. Shu maʼnoda, Xartangdagi majmua bir alloma xotirasiga qoʻyilgan meʼmoriy obidadan koʻra kengroq mohiyat kasb etadi. U Yangi Oʻzbekistonning oʻz oʻtmishiga sadoqati, buguniga ishonchi va kelajak oldidagi masʼuliyatini namoyon etadi.
Abadiyatga daxldor nur
Imom Buxoriy butun umrini ishonchli soʻzni soxta rivoyatdan ajratishga, Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning sunnatini asrashga va ilmni omonat sifatida kelajakka yetkazishga bagʻishladi. Oradan oʻn ikki asr oʻtdi. Ammo uning nomi hamon minbarlarda, madrasalarda, universitetlarda, xonadonlarda va olimlar davrasida ehtirom bilan yangraydi. Chunki haqiqatga xizmat qilgan umr vaqt chegarasiga sigʻmaydi.
Bugun Xartang osmoniga boʻy choʻzgan minoralar ana shu abadiylikdan xabar beradi. Moviy gumbazlar ostida oʻqilgan duo, muzeyda bilim olgan bolaning hayrati, qoʻlyozma ustida izlanayotgan olimning mehnati, dunyo chetidan kelgan ziyoratchining koʻzidagi ehtirom – barchasi Imom Buxoriy merosining davomidir.
Prezident Shavkat Mirziyoyev tashabbusi va cheksiz ehtiromi bilan qayta bunyod etilgan Imom Buxoriy yodgorlik majmuasi milliy tariximizning ulugʻ sahifasini XXI asr tilida qayta ochdi. U muqaddas xotirani asradi, ilmga yangi makon berdi, yoshlarga ibrat, xalqqa gʻurur, jahonga esa Oʻzbekistonning maʼrifiy yuzini namoyon etdi.
Bu dargohda oʻtmish va kelajak qoʻl ushlashadi. Bu yerda ziyorat ilmga, ilm eʼtiqodga, eʼtiqod ezgu amalga aylanadi. Bu yerdan taralgan maʼrifat nuri asrlar osha inson qalbini yoritishda davom etadi. Imom Buxoriy bobomizning nomi abadiy. U zotga munosib bunyod etilgan bu maʼrifat qasri ham millat yuragida, musulmon ummati qalbida va insoniyatning buyuk maʼnaviy merosi safida abadiyatga daxldor boʻlib qoladi.
Abdulhamid Muxtorov,
O‘zbekiston yozuvchilar uyushmasi a’zosi