DOʻSTLIK VA QARDOSHLIK TIMSOLI
Qozogʻistonning Turkiston shahrida Oʻzbekiston tomonidan barpo etilgan “Miromon ota” jome masjidi – ikki xalqning abadiy birodarligiga qoʻyilgan muhtasham obida
(2026 yil)
Kitob-albomimizda hozirgacha hikoya qilingan ziyoratgoh, masjid va maʼrifat maskanlarining barchasi Oʻzbekiston hududida joylashgan. Ular xalqimizning oʻz allomalariga ehtiromi, milliy xotirani tiklash va muqaddas qadamjolarni kelajak avlodlarga munosib yetkazish yoʻlidagi ulkan bunyodkorlikni namoyon etadi. Ammo bu ezgu harakatning chegaradan oshib, qardosh xalq zaminida muhtasham maʼnaviy tuhfaga aylangan betakror namunasi ham bor.
Bu – Qozogʻiston Respublikasining koʻhna Turkiston shahrida Oʻzbekiston tomonidan barpo etilgan “Miromon ota” jome masjididir.
Mazkur masjid Oʻzbekiston hududida emas. U boshqa mustaqil davlat zaminida, ammo tarixi, dini, tili, urf-odati va orzu-intilishlari bizga mushtarak boʻlgan qardosh Qozogʻiston bagʻrida qad rostlagan. Shuning uchun uning mazmuni oddiy meʼmoriy inshoot yoki xorijda qurilgan navbatdagi obʼyekt qamroviga sigʻmaydi. Bu masjid – xalqdan xalqqa berilgan maʼnaviy tuhfa, davlatdan davlatga bildirilgan ishonch, avlodlardan avlodlarga qoladigan qardoshlik ahdi.
Yetti gektardan ziyod hudud, besh mingdan ortiq namozxonni qabul qiladigan uch qavatli asosiy bino, osmonga boʻy choʻzgan toʻrtta minora, sharqona gumbaz va ayvonlar, milliy naqshlar, islomiy xattotlik va zamonaviy muhandislik yechimlari – bularning barchasi Oʻzbekiston xalqining qozoq birodarlariga ochiq koʻngil bilan tutgan qoʻli, ezgu niyati va chuqur hurmatining meʼmoriy ifodasidir. 2026 yil 15 may kuni Prezident Shavkat Mirziyoyev va Qozogʻiston Prezidenti Qosim-Jomart Toqayev ushbu muhtasham masjid bilan birgalikda tanishdilar. Markaziy namoz zalida Qurʼon oyatlari tilovat qilinib, ikki qardosh xalqqa tinchlik va farovonlik tilab duo oʻqildi. Shu kuni Qozogʻiston rahbari masjidga “Miromon ota” nomini berishni taklif qildi va uni qozoq hamda oʻzbek xalqlarining abadiy doʻstligiga xizmat qiladigan moʻʼtabar maskan deb atadi.
Shu tariqa Turkiston zaminida qad rostlagan masjid siyosiy bayonotdan kuchli, diplomatik hujjatdan taʼsirchan va vaqt sinovidan uzoq yashaydigan doʻstlik ramziga aylandi.
Turkiylarning maʼnaviy poytaxti
Masjid uchun Turkiston shahri tanlangani chuqur tarixiy maʼnoga ega. Qadimda Yassi va Shavgʻar nomlari bilan mashhur boʻlgan bu shahar Buyuk ipak yoʻlining yirik savdo va madaniyat markazlaridan biri edi. Sahro va voha, shimol va janub, koʻchmanchi hamda oʻtroq tamaddun shu yerda uchrashgan. Turkiston asrlar davomida faqat Qozogʻistonning emas, butun turkiy dunyoning maʼnaviy xaritasida alohida oʻrin egallab keldi.
Shaharning shuhrati buyuk mutasavvuf va shoir Xoja Ahmad Yassaviy nomi bilan chambarchas bogʻliq. U XII asrda islomning ezgulik, poklik, mehnat, kamtarlik va insonparvarlik gʻoyalarini turkiy tildagi hikmatlari orqali keng xalq ommasiga yetkazdi. Yassaviy islom maʼrifatini turkiy xalqlarning tili, ruhiyati va axloqiy dunyosi bilan uygʻunlashtirgan buyuk rahnamo boʻldi. Sohibqiron Amir Temur bobomiz 1389–1405 yillar oraligʻida Yassaviy qabri ustida ulkan maqbara barpo ettirdi. Mazkur meʼmoriy durdonada sinovdan oʻtkazilgan ayrim muhandislik va bezak yechimlari keyin Samarqand binolarida ham rivojlantirildi. Shu maʼnoda Turkiston va Samarqand meʼmoriy tarixi ham bir-biriga bogʻlangan. Bugun Xoja Ahmad Yassaviy maqbarasi YUNESKOning Jahon merosi roʻyxatidan oʻrin olgan va Temuriylar davrining eng yirik hamda yaxshi saqlangan yodgorliklaridan biri sifatida eʼtirof etiladi.
2021 yili Turkiy davlatlar tashkiloti doirasida Turkiston “Turkiy dunyoning maʼnaviy poytaxti” deb eʼlon qilindi. Bu maqom shaharning bir davlat chegarasiga sigʻmaydigan umumiy maʼnaviy ahamiyatini tasdiqladi. Turkiston qozoq uchun ham, oʻzbek uchun ham, qirgʻiz, turk, ozarbayjon, turkman, tatar va boshqa qardosh xalqlar uchun ham mushtarak xotira va ruhiy birlik maskanidir.
Shunday shaharda Oʻzbekiston tomonidan jome masjidi qurilishi oddiy qoʻshnichilik loyihasi emas, tarixiy mantiqning davomidir. Samarqandda Amir Temur bunyodkorligi bilan Turkistondagi Yassaviy maqbarasi oʻrtasida asrlar oldin paydo boʻlgan meʼmoriy rishta XXI asrda “Miromon ota” masjidi timsolida yangi mazmun kasb etdi.
Tarixi va taqdiri tutash xalqlar
Oʻzbek va qozoq xalqlarini davlat chegarasidan koʻra ancha qadimiy rishtalar bogʻlab turadi. Ikki xalq bir daryodan suv ichgan, bir bozorda savdo qilgan, bir karvon yoʻlidan yurgan, mushtarak avliyo va allomalarni eʼzozlagan. Qoʻshni qishloqlarda toʻy va aza birga oʻtgan, ogʻir kunlarda bir-biriga yelka tutilgan. Oilaviy quda-andachilik va qarindoshlik aloqalari esa davlatlararo munosabatlarga xalq qalbidagi mustahkam poydevor boʻlib kelgan.
Sirdaryo har ikki xalq tarixi va turmushida muhim oʻrin tutgan. Toshkent, Chimkent, Turkiston, Sayram va vodiylar orasidagi yoʻllar savdo bilan birga ilm, sanʼat, urf-odat va diniy maʼrifatni ham tashigan. Xoja Ahmad Yassaviy hikmatlari Movarounnahrda oʻqilgan, Alisher Navoiy va Abdulla Qodiriy asarlari qozoq kitobxoniga yaqin boʻlgan, Abay va Muxtor Avezov ijodi oʻzbek ziyolilari tomonidan muhabbat bilan qabul qilingan.
Qozoqning doʻmbirasi bilan oʻzbekning dutori, qozoq oqini bilan oʻzbek baxshisi, sahroning kengligi bilan vohaning fayzi bir-birini boyitadi. Ikki xalqning maqol va matallarida, mehmondoʻstlik odobida, kattaga hurmat va kichikka izzat tamoyilida hayratlanarli oʻxshashlik bor. Bu mushtaraklik sunʼiy ravishda yaratilgan emas, u asrlar davomida xalq hayotida shakllangan. Mustaqillik ikki davlatga oʻz milliy davlatchiligini rivojlantirish imkonini berdi. Ammo chegara paydo boʻlishi qalblar orasiga devor qurmadi. Aksincha, keyingi yillarda Oʻzbekiston va Qozogʻiston rahbarlarining siyosiy irodasi tufayli yaxshi qoʻshnichilik ittifoqchilik darajasiga koʻtarildi. Savdo, sanoat, transport, suv xoʻjaligi, madaniyat, taʼlim va turizm sohalaridagi hamkorlik xalqlar oʻrtasidagi tabiiy yaqinlikni mustahkam institutsional munosabatga aylantirdi. “Miromon ota” masjidi ana shu tarix va bugungi siyosiy ishonch tutashgan nuqtada bunyod etildi. U ikki davlat oʻrtasida imzolangan hujjatlarning maʼnaviy sharhi, xalqlar qalbidagi birodarlikning tosh, gumbaz va minoradagi ifodasidir.
Gʻoyaning tugʻilishi
Turkistonda Oʻzbekiston tomonidan yirik jome masjidi qurish gʻoyasi qardosh Qozogʻistonga maʼnaviy tuhfa taqdim etish niyatidan kelib chiqdi. Loyiha Prezident Shavkat Mirziyoyev tomonidan qoʻllab-quvvatlandi. Oʻzbekiston bu xayrli ishni moliyaviy va tashkiliy jihatdan zimmasiga olib, oʻz meʼmorlari, quruvchilari va hunarmandlarining salohiyatini safarbar qildi. Rasmiy maʼlumotlarga koʻra, majmua poydevori 2019 yili qoʻyildi. Turkiston shahrining yangi rivojlanayotgan hududida 7,7 gektarga yaqin maydon ajratildi. Masjidni shaharga kirib keluvchilar uchun koʻrinadigan, yangi Turkiston meʼmoriy qiyofasida munosib oʻrin tutadigan salobatli ansambl sifatida barpo etish rejalashtirildi. Loyihaning dastlabki konsepsiyasi faqat asosiy namoz binosidan iborat emasdi. Unda jamoaviy ibodat, taʼlim, diniy marosim, kutubxona, mehmon kutish va dam olish vazifalarini birlashtirgan yaxlit islomiy markaz gʻoyasi mujassam edi. Besh ming namozxonga moʻljallangan ichki makonga qoʻshimcha ravishda tashqi hududda yana minglab kishilar uchun sharoit yaratish koʻzda tutildi.
Masjidning poydevori Oʻzbekiston tuprogʻida emas, Qozogʻiston zaminida qoʻyildi. Ammo uning har bir gʻishtida oʻzbek xalqining qardoshlik niyati bor edi. Shu maʼnoda 2019 yilgi tamal toshi bir binoning poydevori emas, ikki davlat oʻrtasidagi maʼnaviy ishonchning yangi tayanchi boʻldi. 2020–2021 yillar: qiyinchiliklarga qaramay davom etgan qurilish Qurilishning faol bosqichi 2020 yili boshlandi. Bu butun insoniyat koronavirus pandemiyasi bilan yuzlashgan, chegaralar yopilib, logistika va qurilish jarayonlari murakkablashgan davr edi. Shunday sinovli sharoitda ham Turkistondagi masjid qurilishi toʻxtab qolmadi. Muhandis, quruvchi va ustalar epidemiologik talablarga rioya qilgan holda ishni davom ettirdilar.
2020 yilgi maʼlumotlarda masjid besh ming kishi uchun moʻljallangani, tashqi maydon esa yana uch ming namozxonni qabul qilishi qayd etilgan. Loyiha tarkibiga marosim binosi, kongress zali, 180 oʻrinli madrasa, kutubxona, oshxona, sport maydonchalari, besh yuz avtomobillik avtoturargoh va favvora kiritilishi rejalashtirilgan edi. Keyingi bosqichlarda ayrim yechimlar takomillashtirilib, yakuniy majmua ehtiyoj va zamonaviy talablarga moslashtirildi.
2021 yili asosiy devorlar, gumbaz konstruksiyalari va boshqa yirik qurilish ishlari davom etdi. Qozogʻistonning mahalliy idoralari va Oʻzbekiston tomoni oʻrtasida muhandislik tarmoqlari, hududni obodonlashtirish va qurilish sifatiga doir hamkorlik yoʻlga qoʻyildi. Ikki davlat mutaxassislari yagona maqsad yoʻlida mehnat qildilar.
Bu jarayonning oʻziyoq masjidning kelajakdagi mazmunini oldindan koʻrsatdi. Uni faqat Oʻzbekiston qurgan yoki Qozogʻiston qabul qilgan obʼyekt deb ajratib boʻlmasdi. Bunyodkorlik ikki xalq vakillarining hamkorligida, ikki davlat rahbarlarining ishonchi va qoʻllab-quvvatlashida amalga oshdi. Shu bois masjid qurilish paytidanoq birodarlik maktabiga aylandi.
Sabrdan yetilgan maʼnaviy tuhfa
Yirik diniy-meʼmoriy inshootni boshqa davlat hududida qurish murakkab vazifa.
Loyiha mahalliy shaharsozlik meʼyorlari, diniy talablar, seysmik va iqlim sharoiti, muhandislik kommunikatsiyalari, transport oqimi hamda atrofdagi meʼmoriy muhitga mos boʻlishi kerak. Material va mutaxassislarni yetkazish, turli tashkilotlar ishini muvofiqlashtirish ham katta masʼuliyat talab etadi.
Turkistonning keskin issiq yozi, sovuq qishi va ochiq sahro shamollari bino konstruksiyasi hamda tashqi bezaklar uchun alohida yechimlarni taqozo qildi. Masjidning katta hajmi, toʻrt baland minorasi, gumbazlari va keng namoz zallari murakkab muhandislik hisoblarini talab etdi. Zamonaviy isitish, sovitish, yoritish, xavfsizlik va ovoz tizimlari ham umumiy meʼmoriy tarh bilan uygʻunlashtirildi.
Loyihaning yillar davom etishi uning ahamiyatini kamaytirmaydi. Aksincha, pandemiya, logistika va texnik qiyinchiliklarga qaramay, ishning oxiriga yetkazilgani Oʻzbekistonning oʻz vaʼdasiga sadoqatini koʻrsatadi. Qardosh xalqqa berilgan tuhfa shoshma-shosharlik bilan emas, sabr, sifat va uzoq kelajakni oʻylab bunyod etildi.
2026 yilga kelib masjidning asosiy qurilish va pardozlash ishlari yakunlandi. Turkistonning yangi meʼmoriy manzarasida sharqona salobat va zamonaviy muhandislikni uygʻunlashtirgan muhtasham jome qad rostladi.
Muhtasham meʼmoriy ansambl
“Miromon ota” jome masjidi majmuasining umumiy hududi yetti gektardan ziyod. Asosiy uch qavatli bino keng namoz zali, yordamchi xonalar va anʼanaviy ayvonlarni oʻzida birlashtiradi. Masjid bir vaqtning oʻzida besh mingdan ortiq namozxonni qabul qilish quvvatiga ega. Ansamblning toʻrt burchagida osmonga boʻy choʻzgan qariyb 70 metrlik minoralar binoning ulugʻvorligini oshiradi. Minora tanasi, balkon qismi va yuqoridagi bezakli yakun birgalikda masjidni Turkistonning uzoqdan koʻrinadigan yangi meʼmoriy belgisiga aylantiradi.
Asosiy gumbaz namoz zalining maʼnaviy markazini belgilaydi. Sharqona gumbaz va baland ravoqlar inson nigohini yuqoriga, tafakkur va ruhiy poklik sari yoʻnaltiradi. Keng ayvonlar Markaziy Osiyo masjid meʼmorchiligidagi ochiqlik va mehmondoʻstlik anʼanasini davom ettiradi. Ular katta jamoat toʻplangan kunlarda qoʻshimcha makon vazifasini bajaradi va iqlim sharoitida soya-salqin muhit yaratadi.
Fasadda milliy ornament, geometrik naqsh va sharqona mutanosiblik ustuvor. Ichki bezakda islom xattotligi, oʻsimliksimon naqshlar va dekorativ sanʼat namunalari qoʻllangan. Bu bezaklar shunchaki koʻrkamlik uchun emas, ular tartib, uygʻunlik, cheksizlik va maʼnaviy kamolot gʻoyalarini ifoda etadi.
Masjid arxitekturasida oʻzbek va qozoq xalqlariga birdek yaqin boʻlgan umumiy Markaziy Osiyo meʼmoriy tili seziladi. Unda Samarqand va Buxoro gumbazlarining salobati, Turkiston va sahro shaharlarining vazminligi, oʻzbek naqqoshligi va qozoq amaliy sanʼatiga xos ritm oʻzaro uygʻunlashadi. Shu sabab bino bir xalq uslubining boshqa zaminga koʻchirilgan nusxasi emas, ikki qardosh madaniyatning umumiy uyidir. Ibodat va osoyishtalik muhiti Majmua atrofidagi 4,2 gektar maydonni obodonlashtirishga alohida eʼtibor qaratildi. Yashil hududlar, piyodalar yoʻlaklari, dam olish joylari, zamonaviy yoritish tizimi, dekorativ elementlar va favvoralar barpo etildi. Bu yechimlar masjidni faqat namoz vaqtida ochiladigan bino emas, oila va jamoa uchun doimiy maʼnaviy makonga aylantiradi.
Koʻkalamzor hudud Turkistonning quruq iqlimida, ayniqsa, muhim. Daraxt va gulzorlar masjid salobatini yumshatib, insonga sokinlik bagʻishlaydi. Piyodalar yoʻlaklari jamoat oqimini tartibga soladi, dam olish joylari keksalar, ayollar va oilali ziyoratchilar uchun qulaylik yaratadi. Favvora esa sharq meʼmorchiligida poklik, hayot va fayz ramzi sifatida ansamblga alohida tarovat beradi.
Zamonaviy muhandislik infratuzilmasi katta jamoat maskani xavfsiz va barqaror ishlashiga xizmat qiladi. Isitish va sovitish, ventilyatsiya, elektr va yoritish, suv taʼminoti, yongʻin xavfsizligi, ovoz uzatish hamda sanitariya tizimlari zamonaviy talablar asosida yoʻlga qoʻyilgan.
Bu qulayliklar ibodatning ruhiy mohiyatini soyada qoldirmaydi. Aksincha, inson maishiy qiyinchilikdan xoli boʻlib, namoz, duo va maʼrifatga toʻliq yuzlanishi uchun xizmat qiladi. Shavkat Mirziyoyev tashabbusidagi maʼnaviy bunyodkorlikning muhim belgisi ham shu: ulugʻvor shakl insonga xizmat qiluvchi aniq qulaylik bilan uygʻun boʻladi.
2026 yil 15 may
2026 yil 15 may “Miromon ota” masjidi tarixidagi eng ulugʻ sana boʻldi. Turkistonda Turkiy davlatlar tashkilotining norasmiy sammiti oʻtkazilayotgan kunlarda Prezident Shavkat Mirziyoyev ishchi tashrif bilan Qozogʻistonga bordi. Tashrif dasturi doirasida u Qozogʻiston Prezidenti Qosim-Jomart Toqayev bilan birga Oʻzbekiston tomonidan qurilgan yangi jome masjidini koʻzdan kechirdi.
Ikki davlat rahbarining masjidga yonma-yon kirib kelishi oʻziga xos tarixiy manzara edi. Bu yerda bir tomon tuhfa beruvchi, ikkinchisi qabul qiluvchi sifatida emas, umumiy meros va yagona ezgu niyat egalari sifatida namoyon boʻldi. Prezidentlar masjidning meʼmoriy yechimlari, markaziy namoz zali va yaratilgan sharoitlar bilan tanishdilar. Markaziy zalda Qurʼon oyatlari tilovat qilindi. Qardosh xalqlarga tinchlik, xotirjamlik va farovonlik tilab duo oʻqildi. Bu duo davlat rahbarlari ishtirokidagi rasmiy marosimning diniy qismigina emas, butun bunyodkorlik gʻoyasining maʼnaviy xulosasi edi. Masjid doʻstlik uchun qurilgan boʻlsa, uning ilk ulugʻ duosi ham ikki xalqning tinchligi va baxtiga bagʻishlandi. Qozogʻiston Prezidentining rasmiy axborotida masjid “Qozogʻiston va Oʻzbekiston oʻrtasidagi qardoshlik munosabatlari va maʼnaviy hamkorlik ramzi” deb baholandi. Bu eʼtirof Oʻzbekiston tashabbusining qabul qiluvchi tomon qalbida qanday aks-sado berganini koʻrsatadi.
“Miromon ota” – ehtiromdan tugʻilgan nom
Masjidning “Miromon ota” deb atalishi 2026 yil 15 maydagi Turkiston sammitida Qozogʻiston Prezidenti Qosim-Jomart Toqayev tomonidan taklif qilindi. U Oʻzbekiston rahbari va oʻzbek xalqiga ushbu samimiy tuhfa uchun alohida minnatdorlik bildirib, yangi jome ikki mamlakat maʼnaviy hayotida alohida oʻrin egallashini taʼkidladi.
“Ushbu inshoot qozoq va oʻzbek xalqlarining buzilmas tarixiy doʻstlik rishtalarini ifoda etib, mamlakatlarimiz maʼnaviy hayotida alohida oʻrin egallaydi”.
Qosim-Jomart Toqayev, Qozogʻiston Respublikasi Prezidenti
Qozogʻiston rahbari masjidga “Miromon ota” nomini berish toʻgʻri boʻlishini aytdi. Bu nom Prezident Shavkat Mirziyoyevning padari buzrukvori xotirasiga koʻrsatilgan yuksak ehtirom ifodasi sifatida qabul qilindi. Oʻzbek va qozoq xalqlari madaniyatida “ota” soʻzi faqat qarindoshlikni emas, hayot tajribasi, halol mehnat, duo, tarbiya va avlodlar davomiyligini anglatadi.
Miromon ota shifokor, odamlar salomatligiga xizmat qilgan inson sifatida xotirlanadi.
Masjidga uning ismi berilishi shaxsiy xotirani umumxalq maʼnaviy timsoliga aylantirdi. Bir ota nomi orqali ikki xalqning ota-bobolariga ehtirom, kattalar duosi va avlodlar tarbiyasi qadrlandi.
“Bu muqaddas obʼyekt abadiy doʻstligimizga xizmat qilishiga hech qanday shubha yoʻq”.
Qosim-Jomart Toqayev, Qozogʻiston Respublikasi Prezidenti
Bu soʻzlar shunchaki diplomatik xushomad emas. Davlat rahbari masjidning kelajak missiyasini belgiladi: u bir marosim yoki bir avlod bilan cheklanmay, qozoq va oʻzbek xalqlarining abadiy doʻstligiga xizmat qilishi kerak.
Doʻstlikka tayangan siyosat
“Miromon ota” masjidi Prezident Shavkat Mirziyoyevning Markaziy Osiyoda yaxshi qoʻshnichilik va ishonch muhitini qaror toptirishga qaratilgan siyosatining eng goʻzal amaliy ifodalaridan biridir. Davlat rahbari oʻz faoliyatining ilk yillaridan mintaqani umumiy uy, qoʻshni xalqlar manfaatini esa Oʻzbekiston manfaatidan ayro boʻlmagan qadriyat sifatida talqin qildi.
Uning tashabbuslari tufayli Oʻzbekiston va Qozogʻiston oʻrtasidagi munosabatlar yangi mazmun bilan boyidi. Chegaralar odamlarni ajratadigan toʻsiq emas, birlashtiradigan darvozaga aylana boshladi. Savdo hajmi oʻsdi, qoʻshma korxonalar tashkil etildi, transport qatnovlari kengaydi, hududlar va madaniyat muassasalari oʻrtasidagi aloqalar jadallashdi. Eng muhimi, xalqlar bir-birini yanada yaqin his eta boshladi.
Turkistonda masjid qurish tashabbusi ana shu siyosatning maʼnaviy choʻqqisidir. Davlatlar, odatda, bir-biriga iqtisodiy yordam, texnika yoki investitsiya loyihasi taqdim etadi. Oʻzbekiston esa Qozogʻistonga odamlar har kuni ibodat qiladigan, farzandlar ilm va odob oʻrganadigan, jamoa ahillik topadigan masjid tuhfa qildi. Bu tuhfaning qiymati pul yoki qurilish hajmi bilan emas, asrlar davomida xalq qalbiga yetkazadigan maʼnaviy manfaati bilan oʻlchanadi.
Prezident Shavkat Mirziyoyev Turkiston sammitida yangi masjidni “xalqimizning qardosh Qozogʻiston xalqiga doʻstona tuhfasi” deb atadi. Shu iborada loyihaning asl muallifi ham, egasi ham xalqlar ekani namoyon boʻladi.
“Turkistondagi muhtasham jome masjidi xalqimizning qardosh Qozogʻiston xalqiga doʻstona tuhfasi boʻldi”.
Shavkat Mirziyoyev, Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti
Shavkat Mirziyoyev tashabbuslarining oʻziga xosligi shundaki, u gʻoyani bildirish bilangina cheklanmay, uni doimiy eʼtiborida tutadi va amalga oshirish bilan tizimli shugʻullanadi. Barcha bunyodkorlik qatori, mazkur loyihani qoʻllab-quvvatlash, yillar davomida qurilishni oxiriga yetkazish, murakkab sharoitlarda zarur resurs va mutaxassislarni safarbar qilish ham katta siyosiy iroda talab etdi. Natijada Oʻzbekiston oʻz chegarasidan tashqarida ham maʼrifat va ezgulik bunyod eta oladigan davlat sifatida namoyon boʻldi. Qardoshlik eʼtirofi
Maʼnaviy tuhfaning qiymati uni qanday qalb bilan qabul qilishda ham koʻrinadi. Qosim-Jomart Toqayev masjidni oddiy xorijiy yordam yoki qurilish obʼyekti deb baholamadi. U Oʻzbekiston Prezidentiga va butun oʻzbek xalqiga “samimiy qadam” uchun alohida minnatdorlik bildirdi, inshootni buzilmas tarixiy rishtalar ramzi deb atadi va unga “Miromon ota” nomini berishni taklif qildi.
Bu munosabat ikki davlat rahbari oʻrtasidagi shaxsiy ishonch va doʻstlikning ham yorqin koʻrinishidir. Siyosatda samimiyat rasmiy protokoldan, hurmat esa tayyor iboralardan yuqori turadi. Qozogʻiston rahbarining masjid nomiga doir taklifi oʻzbekona “ota” qadriyatini qozoqona “ata” ehtiromi bilan birlashtirdi.
“Oʻzbekiston Prezidenti, chuqur hurmatli Shavkat Miromonovich Mirziyoyevga va butun oʻzbek xalqiga ushbu samimiy qadam uchun alohida minnatdorlik bildiraman”.
Qosim-Jomart Toqayev, Qozogʻiston Respublikasi Prezidenti
Eʼtirofning Turkiy davlatlar tashkiloti rahbarlari yigʻilgan nufuzli sammit minbaridan yangrashi masjid mazmunini ikki tomonlama munosabatlar doirasidan turkiy dunyo birligi darajasiga koʻtardi. Ozarbayjon, Turkiya, Qirgʻiziston va boshqa qardosh mamlakatlar yetakchilari ishtirok etgan muhitda Oʻzbekiston va Qozogʻiston doʻstligi amaliy namuna sifatida namoyon boʻldi.
Tinchlik va jamoaviy masʼuliyat maktabi
Masjid islom madaniyatida faqat namoz oʻqiladigan bino emas. Rasululloh sollallohu alayhi vasallam davridan buyon masjid ibodat bilan birga taʼlim, maslahat, saxovat, jamoaviy qaror va odamlar oʻrtasida ahillik maskani boʻlib kelgan. “Miromon ota” jomesi ham Turkiston aholisi hayotida ana shunday keng maʼnaviy vazifani bajarishi kerak.
Bu yerda besh vaqt namoz va juma ibodati ado etiladi, Qurʼon tilovati va diniy-maʼrifiy suhbatlar oʻtkaziladi. Yoshlar islomning asl insonparvarlik mohiyati, ota-onaga hurmat, halol mehnat, vatanparvarlik va qoʻshnichilik odobini oʻrganadi. Ehtiyojmandlarga koʻmak, xayriya va jamoat tashabbuslari ham masjid atrofida shakllanishi mumkin.
Masjidning Oʻzbekiston tomonidan qurilgani uning tarbiyaviy mazmuniga yana bir saboq qoʻshadi: haqiqiy qoʻshnichilik quruq gap bilan emas, manfaat va yaxshilik yetkazish bilan isbotlanadi. Qozoq yoshi masjidga kirganda oʻzbek xalqining doʻstlik tuhfasini koʻradi, oʻzbek ziyoratchisi esa Qozogʻiston xalqi bu tuhfani qanday ehtirom bilan asrayotganini his qiladi.
Shu tariqa binoning oʻzi jim turgan holda qardoshlikdan dars beradi. Uning gumbazi ostida turli millat va elat vakillari bir safda turadi. Islomning tenglik va birlik gʻoyasi davlatlararo doʻstlik maʼnosi bilan uygʻunlashadi.
Xoja Ahmad Yassaviy maʼrifati bilan hamohang maskan
“Miromon ota” jome masjidi Xoja Ahmad Yassaviy ruhi hukmron boʻlgan Turkistonda joylashgani uning maʼnaviy masʼuliyatini oshiradi. Yassaviy hikmatlarida eʼtiqod goʻzal axloq, kamtarlik, mehnat va insonga muhabbat bilan oʻlchanadi. U murakkab diniy tushunchalarni xalqqa tushunarli turkiy tilda yetkazib, maʼrifatni keng ommaga yaqinlashtirgan.
Qosim-Jomart Toqayev 2026 yilgi sammitda Yassaviy islomni turkiy madaniyatning maʼnaviy makoniga singdirganini, uning hikmatlari turkiy xalqlarning noyob maʼnaviy boyligi ekanini taʼkidladi. Shavkat Mirziyoyev esa Yassaviy tariqatining bagʻrikenglik va maʼrifat gʻoyalarini chuqur oʻrganib, keng targʻib qilishni taklif etdi. Yangi jome ana shu vazifaga xizmat qilishi mumkin. U yerda Yassaviy hikmatlari, Markaziy Osiyo tasavvuf tarixi, oʻzbek va qozoq ulamolarining umumiy merosi boʻyicha maʼrifiy dasturlar oʻtkazilishi ikki xalq yoshlarini ilmiy va axloqiy muloqotga chorlaydi.
Turkistonda koʻhna Yassaviy maqbarasi va zamonaviy “Miromon ota” masjidi bir-biriga raqobatchi emas. Biri asrlardan kelayotgan umumiy xotira, ikkinchisi shu xotiradan kuch olgan zamonaviy doʻstlikdir. Biri Amir Temur davri bunyodkorligini, ikkinchisi Yangi Oʻzbekiston va zamonaviy Qozogʻistonning maʼnaviy hamkorligini namoyon etadi.
Turkiy dunyo birligining amaliy timsoli
2026 yil 15 mayda Turkistonda Turkiy davlatlar tashkilotining norasmiy sammiti oʻtkazildi. Unda sunʼiy intellekt va raqamli taraqqiyot masalalari muhokama qilindi, Turkiy sivilizatsiya markaziga tamal toshi qoʻyildi. Shunday texnologiya va kelajakka qaratilgan kun tartibida yangi masjidning ochilishi chuqur ramziy maʼno kasb etdi.
Taraqqiyot faqat raqamli tizim, superkompyuter va sunʼiy intellektdan iborat emas. Unga maʼnaviy tayanch, tarixiy xotira va insonni ezgulikka chorlaydigan qadriyatlar ham kerak. “Miromon ota” masjidi ana shu muvozanatni ifodaladi: turkiy dunyo kelajak texnologiyalariga intilar ekan, oʻz ruhiy ildizlarini ham mustahkamlaydi. Qosim-Jomart Toqayev Tashkilot harbiy yoki geosiyosiy ittifoq emas, savdo, texnologiya, raqamli va madaniy-gumanitar hamkorlik maydoni ekanini taʼkidladi. Masjid bu tinchlikparvar pozitsiyaning meʼmoriy ramzidir. U hech kimga qarshi qurilmagan, u xalqlarni birlashtirish, duo, maʼrifat va yaxshilik uchun barpo etilgan. Oʻzbekistonning Qozogʻistonda masjid qurishi turkiy integratsiyaning eng insonparvar koʻrinishini namoyon etdi. Bir davlat boshqasiga oʻz madaniyatini majburan olib kirmadi, balki ikkisiga ham mushtarak boʻlgan maʼnaviy qadriyatni ulugʻladi. Bu yondashuv tenglik, hurmat va ixtiyoriy hamkorlikka asoslangan yangi mintaqaviy munosabatlarning namunasidir.
Chegara bilan cheklanmagan bunyodkorlik
Kitob-albomdagi avvalgi ziyoratgohlar Oʻzbekistondagi milliy xotirani obod qilishga qaratilgan boʻlsa, “Miromon ota” jome masjidi bu harakatning yangi pogʻonasini koʻrsatadi. Maʼnaviy bunyodkorlik davlat chegarasida toʻxtab qolmaydi. Ezgulikning vatani bor, ammo devori yoʻq, doʻstlikning manzili bor, ammo chegara posti yoʻq.
Oʻzbekiston boshqa davlat hududida muhtasham masjid qurish orqali oʻzining iqtisodiy, meʼmoriy va tashkiliy salohiyatini namoyon qildi. Lekin loyihaning eng katta qudrati salobatli minora yoki sarflangan mablagʻda emas. Uning haqiqiy kuchi oʻz xalqining mehnati va imkoniyatini qardosh xalq manfaatiga bagʻishlay olgan davlat tafakkuridadir.
Bu obʼyekt Oʻzbekistonning yumshoq kuchi, madaniy diplomatiyasi va maʼnaviy tashqi siyosatining noyob namunasidir. Masjid hech qanday reklama talab qilmaydi. U har jumada, har hayitda va har duoda Oʻzbekiston nomini ezgulik bilan eslatadi. Unga kirgan inson binoda oʻzbek ustalarining mehnatini, tuhfada xalqimizning ochiq koʻnglini his etadi.
Shu bois bu masjidni Oʻzbekistondagi obod qilingan ziyoratgohlar qatorida oddiy navbatdagi obʼyekt sifatida berish toʻgʻri boʻlmas edi. U maxsus yakuniy bobga munosib. Chunki u butun kitobdagi asosiy gʻoyani davlat chegarasidan tashqariga olib chiqadi: ajdodlar merosiga ehtirom xalqni oʻz ichida birlashtiradi, qardoshga qilingan maʼnaviy tuhfa esa millatlarni birlashtiradi.
Qardoshlik sabogʻi
Bugungi yoshlar mustaqil davlatlarda, aniq chegara va milliy ramzlar muhitida voyaga yetmoqda. Bu tabiiy va qadrli. Ammo milliy gʻurur qoʻshni xalqni begona koʻrishga emas, oʻzligini anglagan holda boshqani hurmat qilishga yetaklashi kerak. “Miromon ota” masjidi ana shu sogʻlom vatanparvarlik va qardoshlikning jonli darsligidir. Oʻzbek yoshi bu masjid haqida bilib, Vatani faqat oʻzi uchun emas, qoʻshnisi uchun ham ezgulik qilayotganidan faxrlanadi. Qozoq yoshi esa Oʻzbekistonni xaritadagi qoʻshni emas, uning shahrida maʼnaviy maskan bunyod etgan birodar davlat sifatida anglaydi. Bu his kelajakda siyosatchi, olim, tadbirkor yoki oddiy fuqaro boʻladigan avlodlar qarorlariga taʼsir qiladi. Masjid yoshlarga katta doʻstlik kichik amallardan boshlanishini ham oʻrgatadi. Davlatlar oʻrtasidagi ulkan bino insonlar oʻrtasidagi bir salom, bir yordam, bir hurmatdan maʼno oladi. Agar masjidga kirgan har bir kishi qoʻshnisiga yaxshilik qilsa, bunyodkorlikning asl maqsadi roʻyobga chiqadi. Bu yerda oʻzbek va qozoq yoshlari ishtirokida maʼrifiy uchrashuvlar, Qurʼon qiroati, xattotlik, meʼmorchilik, Yassaviy merosi va umumiy tarixga bagʻishlangan dasturlar oʻtkazilishi mumkin.
Masjid shu tariqa ibodat bilan birga yoshlar diplomatiyasi va madaniy muloqot maydoniga aylanadi.
Abadiy doʻstlikka xizmat qiladigan muqaddas maskan
Meʼmoriy binolar ham insonlar kabi taqdirga ega. Ayrimlari bir davr ehtiyoji uchun qurilib, keyin unutiladi. Ayrimlari esa ulugʻ gʻoyani ifoda etgani uchun asrlar davomida xalq xotirasida yashaydi. “Miromon ota” jome masjidi ikkinchi toifaga mansub boʻlish uchun barcha maʼnaviy asosga ega.
U Turkiston – turkiy dunyoning maʼnaviy poytaxtida joylashgan. U Xoja Ahmad Yassaviy ruhi va Amir Temur bunyodkorligi bilan bogʻliq tarixiy muhitda qad rostlagan. Uni Oʻzbekiston xalqi Qozogʻiston xalqiga tuhfa qilgan. Uni ikki davlat rahbari birgalikda ziyorat etgan. Uning markaziy zalida ikki xalq tinchligi uchun Qurʼon oʻqilgan. Unga berilgan nom esa otaga hurmat va avlodlar davomiyligi gʻoyasini mujassam etgan. Yillar oʻtib, masjid minoralaridan azon sadosi Turkiston osmoniga taraladi.
Uning saflarida yangi avlodlar yelkama-yelka turadi. Ayvonlarida keksalar suhbat quradi, kutubxonasida yoshlar ilm oʻrganadi, xiyobonlarida oilalar sayr qiladi. Har bir kun binoning doʻstlik mazmuniga yangi hayot bagʻishlaydi.
Shavkat Mirziyoyev tashabbusi bilan amalga oshgan bu loyiha Oʻzbekistonning maʼnaviy bunyodkorlik salohiyatini jahonga namoyon qildi. Qosim-Jomart Toqayevning samimiy eʼtirofi esa tuhfaning qozoq xalqi tomonidan chuqur hurmat bilan qabul qilinganini tasdiqladi. Ikki rahbarning doʻstligi xalqlar doʻstligiga xizmat qiluvchi abadiy obidada muhrlandi.
“Miromon ota” jome masjidi Oʻzbekiston hududida emas. Ammo uning devorlarida oʻzbek ustasining qoʻl izi, gumbazida xalqimizning ezgu niyati, nomida otaga ehtirom va butun qiyofasida Yangi Oʻzbekistonning ochiq, tinchlikparvar ruhi bor. U Qozogʻiston mulki, Turkiston koʻrki va ikki xalqning umumiy maʼnaviy boyligidir.
Doʻstlik minoralari
Ushbu kitob-albom sahifalarida Prezident Shavkat Mirziyoyev tashabbusi bilan obod etilgan ziyoratgohlar, qayta tiklangan maqbaralar, bunyod etilgan masjid va ilm markazlari haqida soʻz yuritildi. Har bir inshoot milliy xotiraning bir parchasini asradi, ajdodlar merosini yosh avlodga yaqinlashtirdi va Oʻzbekistonni jahon ziyorat hamda maʼrifat xaritasida yangi darajaga olib chiqdi. Turkistondagi “Miromon ota” masjidi esa bu ulugʻ jarayonga oʻziga xos yakun yasaydi. U maʼnaviy bunyodkorlikning eng yuksak maʼnosi oʻz tarixini obod qilish bilangina cheklanmasdan, qardosh xalq zaminida ezgulik maskani qurish ekanini koʻrsatadi.
Chegaraning narigi tomonida qad rostlagan bu masjid bizga bir haqiqatni eslatadi: qozoq va oʻzbekning taqdiri qoʻshnilikdan chuqur, manfaatdan yuksak va bugungi siyosatdan qadimiydir. Biz bir tarixning, bir maʼnaviy makonning va bir kelajakning farzandlarimiz.
Toʻrt minora osmonga boʻy choʻzar ekan, ular goʻyo toʻrt tomonga bir daʼvatni taratadi: tinchlikni asrang, qardoshlikni qadrlang, ezgulikda hamkor boʻling, kelajakni birga bunyod eting.
“Miromon ota” jome masjidi – ana shu daʼvatning toshga bitilgan, gumbazga koʻtarilgan va duoga aylangan ifodasidir.
U maʼnaviy bunyodkorlikning doʻstlikka, doʻstlikning qardoshlikka, qardoshlikning esa abadiyatga aylangan timsolidir.
Abdulhamid Muxtorov,
O‘zbekiston yozuvchilar uyushmasi a’zosi