HUNAR VA HIDOYAT MASKANI
Suzuk ota majmuasi – Prezident “tiriltirgan” tarix maktabi (2017–2019 yillar)
Qadim Toshkentning koʻhna mahallalarida asrlar sadosini saqlab kelayotgan tabarruk manzillar koʻp. Ammo ular orasida ibodatni mehnat, maʼrifatni hunar, tarixni esa bugungi hayot bilan uygʻunlashtirgan bir maskan borki, uning nomi xalq qalbida alohida mehr bilan yashaydi. Bu – Suzuk ota majmuasi. Majmuaga kirib kelgan ziyoratchi, avvalo, moviy gumbazlar salobatini, naqshinkor ustunlar va oʻymakor eshiklarda mujassam milliy nafosatni koʻradi. Bir tarafda Qurʼon tilovati yangraydi, ikkinchi tarafda yogʻochga naqsh solayotgan ustaning bolgʻasi tovush beradi. Bu ikki sado bir-biriga zid emas, aksincha, ular Suzuk ota qoldirgan buyuk hayot falsafasining: pok eʼtiqod, halol mehnat va shogird tarbiyasining yagona ohangidir. Yaqin oʻtmishda bu tabarruk qadamjoni koʻpchilik yaxshi bilmas, maqbara va eski masjid zah tortib, atrofida tor va koʻrimsiz koʻchalar ichida qolib ketgan edi. Buyuk bir tarix xalq xotirasining chekkasida, zamon changi ostida yoʻqlikka yuz tutib borardi. Prezident Shavkat Mirziyoyevning tashabbusi va qatʼiy irodasi ana shu sukutni buzdi. Yangi Oʻzbekiston rahbari Suzuk ota nomini, uning bunyodkorlik va hunarmandchilik anʼanalarini xalqimizga qayta tanitib, qadamjoni shunchaki taʼmirlangan obida emas, balki maʼrifat, kasb-hunar, tarbiya va turizmni birlashtirgan ulkan majmuaga aylantirish vazifasini qoʻydi.
Yasaviy xonadonidan taralgan ziyo. Suzuk otaning asl ismi Mustafoqul boʻlgan. U 1140 yili Turkiston yaqinidagi Qorachuq qishlogʻida tavallud topgan. Nasab rishtalari uni turkiy dunyoning buyuk mutafakkiri, yasaviya taʼlimoti asoschisi Xoja Ahmad Yasaviy bilan bogʻlaydi: Mustafoqul Yasaviyning qizi Gavhari Hushtojning kenja farzandi edi. Rivoyat qilinishicha, yosh Mustafoqul bobosi huzuriga kirganida Xoja Ahmad Yasaviy uni mehr bilan “mening suzigim”, yaʼni “suyukligim”, deb erkalagan. Shu bir ogʻiz mehrli soʻz keyinchalik uning butun umriga hamroh boʻlgan nomga aylandi. Avval yaqinlari uni Suzuk deb atadi, kamolotga yetgach esa, xalq ehtirom bilan Suzuk ota deya boshladi. “Mening suzigim – suyukligim, xush keldingiz!” Xoja Ahmad Yasaviy, Buyuk mutafakkir, yasaviya taʼlimoti asoschisi Bu nom zamirida faqat oilaviy mehr emas, katta maʼnaviy ishonch ham bor edi. Suzuk ota bobosidan inson qalbini poklash, odamlarga yaxshilik qilish, mehnatni ibodat darajasiga koʻtarish va jamiyatni ilm bilan obod etish gʻoyalarini qabul qildi. Uning keyingi hayoti ana shu taʼlimotning amaliy ifodasi boʻldi. Taqdir Suzuk otani Toshkentga yetakladi. U Chaqar, Chuqurkoʻprik va Mirlar mahallalariga tutash, tepalik va jarliklardan iborat, deyarli kimsasiz hududda qoʻnim topdi. Ammo u bu yerga tayyor obodlik izlab kelmadi – obodlikni oʻzi yaratdi: uy-joylar qurdirdi, odamlarga boshpana berdi, yoshlarga dehqonchilik, duradgorlik, oʻymakorlik va boshqa kasb-kor sirlarini oʻrgatdi. Shu tariqa harob va kimsasiz hududda mehnatga tayangan yangi jamoa shakllandi. Bu yer bir vaqtlar “Ustalar mahallasi”, “Xoʻjalar mahallasi” deb atangani ham bejiz emas. Suzuk ota yuzlab shogirdlarga pir va ustoz, aholiga dono maslahatgoʻy, muhtojlarga suyanch boʻldi. Uning uchun hunar faqat tirikchilik vositasi emas, insonni boqimandalikdan, qalbni esa tanballikdan xalos qiladigan maʼnaviy maktab edi. Yasaviylik anʼanasida insonning kamoloti jamiyatdan uzilishda emas, xalq orasida yashab, uning ogʻirini yengil qilishda namoyon boʻladi. Suzuk ota ana shu gʻoyani Toshkent zaminida amaliy hayot qoidasiga aylantirdi. U odamlarga faqat nasihat bermadi – yerni obod qildi, uy qurdirdi, kasb oʻrgatdi, mehnat orqali qadr topish yoʻlini koʻrsatdi. Shu uchun ham uning maʼnaviy merosida duo bilan harakat, eʼtiqod bilan masʼuliyat, ustozlik bilan bunyodkorlik bir-biridan ajralmaydi. Suzuk ota 1217 yili vafot etdi. Ammo u obod qilgan mahalla, tarbiyalagan shogirdlar va joriy etgan ustoz-shogird anʼanasi uning nomini asrlar osha saqlab qoldi. Keyinchalik bu hudud Suzuk ota nomi bilan atala boshladi. Turli davrlarda mahalla nomi oʻzgartirilgan boʻlsa-da, 1996 yili uning tarixiy nomi qayta tiklandi. Zero, xalq xotirasidan chiqqan nomni xaritadan oʻchirish mumkin, ammo qalbdan oʻchirib boʻlmaydi.
Asrlar sinovidan oʻtgan qadamjo. Suzuk ota qabri atrofida turli davrlarda maqbara, masjid va boshqa inshootlar barpo etildi. XVI–XIX asrlarda shakllangan meʼmoriy majmua Toshkentning diniy va hunarmandchilik hayotida muhim oʻrin tutdi. XIX asrda maqbara va uning atrofidagi qabriston obod qilinib, masjid qurildi. XX asrning 1930-yillarida masjid va madrasa yopilib, binolar ishlab chiqarish tsexlariga aylantirildi. Tabiiy taʼsirlar va begona maqsadda foydalanish oqibatida tarixiy qiyofasi yemirildi, nafis meʼmoriy qismlar yoʻqoldi. Mustaqillik yillarida korxonalar koʻchirilib, 1998 yil boshida masjid xonaqohining bir qismi taʼmirlandi va ibodat uchun ochildi. Biroq butun hududni alloma maqomiga munosib darajada qayta tiklash uchun keng qamrovli davlat eʼtibori, yaxlit meʼmoriy gʻoya va ulkan bunyodkorlik kuchi zarur edi. Qadamjoning harob holga kelishi faqat gʻisht va ganchning yemirilishi emas edi. Bu bilan mahallaning tarixiy xotirasi, ustoz-shogird anʼanasi va Suzuk ota nomi bilan bogʻliq maʼnaviy muhit ham zaiflashgandi. Qachonki muqaddas joy oʻz vazifasidan mahrum qilinsa, uning atrofida shakllangan urf, hikoya, duo va insoniy munosabatlar ham asta-sekin uzila boshlaydi. Shu bois majmuani tiklash meʼmoriy taʼmirdan koʻra kengroq maʼno – xalq xotirasidagi uzilgan rishtalarni qayta bogʻlash maʼnosini kasb etdi.
Tarixiy burilish. 2017 yil 26 may kuni Prezident Shavkat Mirziyoyev Suzuk ota maqbarasi va masjidiga tashrif buyurdi. Davlat rahbari qadamjoning ahvolini koʻzdan kechirib, maqbara va masjidni yangidan bunyod etish, atrof hududni obodonlashtirish, bu yerda hunarmandchilik markazi va kutubxona tashkil qilish boʻyicha aniq topshiriqlar berdi. Oradan koʻp vaqt oʻtmay, oʻsha yilning iyun oyidayoq qurilish ishlari boshlandi. Bu qaror Suzuk ota majmuasi tarixida yangi davrni ochdi. Prezidentning yondashuvi faqat devor va gumbazlarni tiklash bilanagina cheklanib qolmadi. U mohiyatan Suzuk ota hayotining asosiy mazmuni – halol mehnat, hunar oʻrgatish va odamlarni birlashtirish gʻoyasini majmuaning zamonaviy vazifasiga aylantirdi. Shu bois loyihada maqbara va masjid bilan bir qatorda kutubxona, muzey, hunarmandlar markazi, ustaxona va savdo oʻrinlari ham koʻzda tutildi. 2018 yil 9 fevralda Shavkat Mirziyoyev qurilish jarayoni bilan yana tanishdi. Davlat rahbari majmua yonida hunarmandlar uchun uy-joylar barpo etish zarurligini taʼkidladi. Bu taklif loyihaning maʼno va miqyosini yanada kengaytirdi: tarixiy qadamjo atrofida tirik hunarmandchilik mahallasi paydo boʻlishi kerak edi. Usta shu yerda yashaydi, shu yerda ijod qiladi, mahsulotini shu yerda namoyish etadi va eng muhimi, yoshlarga hunar oʻrgatadi. Davlat rahbarining ikkinchi tashrifi bunyodkorlik jarayoniga doimiy eʼtibor qaratilgani va qatʼiy talab qoʻyilganini koʻrsatdi. Prezident uchun loyihaning tez bitishi emas, uning xalqqa qanday xizmat qilishi muhim edi. Shu uchun ham har bir inshootga muayyan ijtimoiy vazifa yuklandi: masjid – ibodatga, maqbara – tarixiy xotiraga, kutubxona – maʼrifatga, muzey – targʻibotga, ustaxona – bandlik va shogird tarbiyasiga xizmat qilishi kerak edi. Hunarmandlar uchun uy-joy qurish gʻoyasi, ayniqsa, katta hayotiy mazmunga ega boʻldi. Oddiy uydagina inson faqat yashaydi, Suzuk ota mahallasidagi xonadonda esa oila yashaydi, usta ijod qiladi, shogird taʼlim oladi va xaridor milliy sanʼat namunasining yaratilish jarayonini bevosita koʻradi. Yashash joyi, ustaxona va doʻkonning bir hovlida birlashishi hunarmandchilikning butun iqtisodiy zanjirini shakllantirdi. Prezident Shavkat Mirziyoyevning ushbu tashabbusi merosni asrashning mutlaqo yangi modelini namoyon etdi. Odatda, tarixiy obida taʼmirlanib, tomosha qilinadigan sokin yodgorlikka aylanadi. Suzuk otada esa tarix harakatga keltirildi: qadimgi usta-shogird anʼanasi zamonaviy bandlik, oilaviy tadbirkorlik va ziyorat turizmi bilan bogʻlandi. Maqbara xotirani, masjid maʼnaviyatni, kutubxona bilimni, ustaxona esa halol mehnatni ifodalovchi yagona makonga aylandi.
Buyuk uygʻonish. Qariyb ikki yil davom etgan bunyodkorlik natijasida sakkiz gektarga yaqin hudud butunlay yangi qiyofaga kasb etdi. Suzuk ota maqbarasi tarixiy koʻrinishiga mos ravishda qayta tiklandi. Qazish va tiklash ishlari chogʻida maqbaraning ostki qismida keng xona mavjudligi aniqlandi. Maqbara ichidagi beshta daxma yasaviya tariqati shayxlari xotirasi bilan bogʻliq muqaddas yodgorlik sifatida asrab qolindi. Yangi masjidning xonaqohi 1200 namozxonga moʻljallandi, ayvon va hovli bilan birga majmua bir vaqtning oʻzida ikki mingga yaqin kishini qabul qilish imkoniga ega boʻldi. Mahobatli moviy gumbaz, baland minoralar, sharqona eshiklar, oʻymakor ustunlar va naqshinkor toqilar milliy meʼmorlikning goʻzal anʼanalarini zamonaviy qurilish madaniyati bilan uygʻunlashtirdi. Eng eʼtiborli jihati, masjidning saqlanib qolgan eski qismi buzib tashlanmadi, yangi bino tarkibiga olinib, ehtiyotkorlik bilan taʼmirlandi. Shu tariqa yangi inshoot oʻtmishni siqib chiqarmadi, balki uni oʻz bagʻrida asradi. Masjid atrofiga qoʻshimcha ayvonlar qurildi, yoʻllar asfaltlandi, avtomobil turargohi tashkil etildi. Majmuaga kirish binosida muzey, kutubxona, mahalla fuqarolar yigʻini idorasi va boshqa ijtimoiy obyektlar joylashtirildi. Bu yerga kelgan kishi ziyorat bilan cheklanmay, Suzuk ota hayoti, Toshkent hunarmandchiligi va mahallaning tarixiy xotirasi bilan tanishish imkoniga ega boʻldi. Kirish binosida turli vazifadagi muassasalarning birlashtirilishi ham chuqur ramziy mazmun kasb etdi. Muzey oʻtmishni soʻzlaydi, kutubxona insonni bilimga yetaklaydi, mahalla idorasi esa bugungi jamoa hayotini tashkil etadi. Shu tariqa tarix, maʼrifat va fuqarolik hamjihatligi bir ostonada tutashdi. Majmua ziyoratchini faqat oʻtmishga boqishga emas, oʻsha meros oldidagi bugungi masʼuliyatini his qilishga chorlaydigan makon boʻldi. Maqbaraning ikki tomonida hunarmandlar uchun har biri 4,5 sotixli oʻttizta ikki qavatli xonadon bunyod etildi. Ularning birinchi qavati ustaxona va doʻkon, yuqori qismi oilaviy yashash joyi sifatida rejalashtirildi. Yogʻoch oʻymakorligi, xattotlik va boshqa milliy hunarlar uchun yaratilgan bu muhit Suzuk ota boshlagan bunyodkorlik anʼanasining sakkiz asrdan keyingi davomi boʻldi. “Hunarmandchilik – halol kasb. Hunarmandlarga sharoit yaratsak, ham oʻzini boqadi, ham boshqalarni ish bilan taʼminlaydi.” Shavkat Mirziyoyev, Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti Bu soʻzlar majmua gʻoyasining magʻzini ifodalaydi. Hunarmand uchun yaratilgan sharoit bir oilaning farovonligi bilangina cheklanmaydi. U yangi ish oʻrni, yangi shogird, yangi mahsulot va milliy sanʼatning yangi davomchisini dunyoga keltiradi. Suzuk ota majmuasida meros muzey vitrinasiga qamab qoʻyilmadi – u inson qoʻlida yana harakatga, naqshga va rizqqa aylandi.
Ramazonning ilk jumasida ochilgan dargoh. 2019 yil 10 may – muborak Ramazon oyining ilk juma kuni yangilangan Suzuk ota majmuasi xalqqa topshirildi. Prezident Shavkat Mirziyoyev majmuaga tashrif buyurib, amalga oshirilgan bunyodkorlik ishlari bilan tanishdi. Maqbara ziyorat qilinib, Qurʼon tilovat etildi. Davlat rahbari ulamo va nuroniylar bilan suhbatda majmuaning qutlugʻ Ramazon kunlarida ochilishini xayrli alomat sifatida baholadi. Ushbu ochilish oddiy qurilish obyektining foydalanishga topshirilishi emasdi. Bu – bir vaqtlar zah tortib, unutilish arafasida qolgan qadamjoning xalq maʼnaviy hayotiga tantanali qaytishi edi. Bu – Suzuk ota nomi bilan birga halol mehnat, shogird tarbiyasi, mahalla hamjihatligi va milliy hunarmandchilik qadriyatlarining qayta yuksalishi edi. Ochilishning Ramazon oyi ilk jumasiga toʻgʻri kelishi marosimga alohida maʼnaviy tarovat bagʻishladi. Ramazon insonni sabr, poklik va saxovatga chorlasa, Suzuk ota merosi uni halol mehnat, bunyodkorlik va odamlarga naf yetkazishga daʼvat etadi. Qutlugʻ kun bilan qutlugʻ maskanning bu uygʻunligi majmuaning asosiy gʻoyasini yanada yorqin namoyon qildi: haqiqiy eʼtiqod insonning faqat soʻzida emas, uning halol mehnatida va jamiyatga keltirgan foydasida ham koʻrinadi. Prezident Shavkat Mirziyoyevning tarixiy xizmati shundaki, u bir ziyoratgohni tiklash orqali butun boshli maʼnaviy-iqtisodiy muhitni qayta yaratdi. Qadamjo obod boʻldi, mahalla koʻrkamlashdi, hunarmandga uy va ustaxona berildi, yoshlarga kasb oʻrganish imkoniyati ochildi, poytaxt xaritasida yangi ziyorat va turizm manzili paydo boʻldi. Eng muhimi, xalq oʻz tarixining yana bir buyuk sahifasi bilan qayta yuzlashdi. Bu natija davlat rahbarining merosga munosabati faqat oʻtmishni asrash bilan cheklanmasligini koʻrsatadi. Shavkat Mirziyoyev uchun tarix – bugungi taraqqiyotga kuch beradigan manba, allomalar merosi – yosh avlodni tarbiyalaydigan maktab, milliy hunar esa oila farovonligini taʼminlaydigan iqtisodiy imkoniyatdir. Suzuk ota loyihasida ana shu uch yoʻnalish yagona davlat siyosati darajasida birlashdi.
Qozogʻiston bilan mushtarak rishta. Suzuk ota merosi Oʻzbekiston va Qozogʻistonni bogʻlaydigan juda chuqur maʼnaviy rishtaga ega. Suzuk ota Turkiston zaminida tugʻilgan, Xoja Ahmad Yasaviy xonadonida tarbiya topgan va Toshkentga kelib obod mahalla hamda hunarmandchilik maktabini yaratgan. Demak, uning hayotining oʻzi ikki qardosh xalq tarixi, eʼtiqodi va madaniyatining uzviyligini namoyon etadi. “Xoja Ahmad Yasaviy – buyuk mutafakkir, maʼnaviyatimizning ustunlaridan biri, butun turkiy dunyoda islom qaror topishiga ulkan hissa qoʻshgan.” Qosim-Jomart Toqayev, Qozogʻiston Respublikasi Prezidenti Qozogʻiston rahbarining Yasaviy merosiga bergan bu bahosi Suzuk ota shaxsiyatini anglash uchun ham muhimdir. Chunki Suzuk ota bobosining maʼnaviy taʼlimotini Toshkent zaminida amaliy mehnat, hunarmandchilik va mahalla bunyodkorligi orqali davom ettirdi. Turkistonda boshlangan maʼrifat nuri Toshkentda usta bolgʻasi, xattot qalami va shogird duosida yashashda davom etdi. Yasaviy merosi davlat chegaralaridan kengroq maʼnaviy makondir. Uning hikmatlari va avlodlari asrlar davomida Turkiston, Movarounnahr va butun turkiy dunyo xalqlarini ezgulik gʻoyalari bilan bogʻlab kelgan. Suzuk ota majmuasining qayta tiklanishi shu umumiy merosning Toshkentdagi yorqin halqasini asrab qoldi. Bu maskanga kelgan qozogʻistonlik ziyoratchi ham, oʻzbekistonlik yosh ham bir-biriga begona boʻlmagan mushtarak tarix huzurida turganini his etadi.
Tirik merosning buyuk timsoli. Bugun Suzuk ota majmuasi poytaxtimizning eng fayzli ziyorat va turizm manzillaridan biridir. Bu yerga kelgan mehmon tarixiy maqbarani ziyorat qiladi, muhtasham masjidda ibodat qiladi, muzey va kutubxonada bilim oladi, ustaxonalarda milliy hunarmandchilik jarayonini koʻradi. Yoshlar esa ajdodlar hunari faqat oʻtmish xotirasi emas, balki kelajak kasbi va farovonlik manbai ekanini his qiladi. Majmuaning har bir qismi insonga alohida saboq beradi. Maqbara – umrning oʻtkinchi, ezgu nomning esa boqiy ekanini eslatadi. Masjid – qalbni poklaydi. Kutubxona – tafakkurni boyitadi. Muzey – xotirani uygʻotadi. Ustaxona – mehnatga chorlaydi. Hunarmandlar xonadonlari esa maʼnaviy qadriyat oila, kasb va kundalik hayot bilan uygʻunlashgandagina barqaror davom etishini koʻrsatadi. Bu yerda sayyoh tayyor buyumni xarid qilibgina qolmaydi. U naqshning qanday tugʻilishini, yogʻochning usta qoʻlida qanday jonlanishini, xattot qalamida harfning qanday sanʼatga aylanishini kuzatadi. Shu tariqa milliy hunarmandchilik oddiy savdo mahsulotidan madaniy tajribaga, ziyorat esa maʼrifat va taassurotga aylanadi. Suzuk ota majmuasi bizga obodlikning asl maʼnosini anglatadi. Obodlik – faqat koʻcha va binolarning chiroyi emas. Obodlik – xotiraning tiklanishi, insonning hunarli boʻlishi, mahallaning ahilligi, yoshning ustoz topishi va halol mehnat bilan rizq yaratishidir. Shavkat Mirziyoyev tashabbusi bilan qayta bunyod etilgan bu maskanda ana shu fazilatlarning barchasi yagona meʼmoriy va maʼnaviy majmuada mujassamlashdi. Shu maʼnoda, Suzuk ota majmuasi qayta qurilgan maqbara va masjiddan koʻra ulugʻroq hodisadir. Suzuk otadan qolgan buyuk saboq esa asrlar osha hamon jaranglaydi: qalbni maʼrifat, xonadonni hunar, Vatanni esa halol mehnat obod qiladi.
Prezident Shavkat Mirziyoyev
tashabbusi bilan qayta bunyod etilgan Suzuk ota majmuasi tariximiz va milliy
hunarmandchilik anʼanalarini tiklash, yoshlarga kasb-hunar oʻrgatish hamda
ajdodlarimiz merosini bugungi hayot bilan uygʻunlashtirishda muhim
maʼnaviy-maʼrifiy markazga aylandi.
Abdulhamid Muxtorov,
O‘zbekiston yozuvchilar uyishmasi a’zosi