Qadr topgan qadamjolar:
Yangi Oʻzbekiston Prezidenti Shavkat Mirziyoyev tashabbusi bilan obod etilgan muqaddas ziyoratgohlar va maʼrifat maskanlari.
MAʼRIFAT SILSILASINING MUBORAK IBTIDOSI Xoja Abdulxoliq G‘ijduvoniy ziyoratgohi (2017–2020 yillar)
Buxoroi sharifning shimoli-sharqida, qadim G‘ijduvon bag‘rida bir tabarruk ostona bor. Bu bo‘sag‘adan asrlar davomida maʼrifat sadosi taralgan. Uning tuprog‘iga bosh qo‘ygan inson faqat bir avliyoning o‘zini yod etmaydi, u halol mehnatni ibodatga, hushyorlikni kamolotga, odamlar orasida yashab ezgulik qilishni eng ulug‘ xizmatga aylantirgan buyuk maktab bilan yuzlashadi. Bu – Xojai Jahon nomi bilan shuhrat qozongan Xoja Abdulxoliq G‘ijduvoniy ziyoratgohidir.
“Yetti pir” ziyorati aynan shu yerdan boshlanishi bejiz emas. Zero, bu dargoh – yo‘lning birinchi manziligina emas, butun silsilaning maʼnaviy sarchashmasi. Keyingi pirlar davom ettirgan hushyorlik, poklik, halol kasb va xalq bilan hamnafaslik tamoyillari shu zaminda mukammal taʼlimotga aylandi. G‘ijduvoniy qabri ustidagi sokin ayvonga tushgan har bir nur go‘yo keyingi olti pir sari yo‘l oladi va Qasri Arifonda Bahouddin Naqshband taʼlimoti bilan jahonga taraladi.
Yaqin o‘tmishda bu mo‘tabar maskanning tarixiy taqdiri ham xalqimizning og‘ir sinovlarini o‘zida aks ettirgan edi. Masjid va madrasa omborga aylantirilgan, hovuz ko‘milgan, muqaddas xotiraga bepisandlik qilingan yillar o‘tdi. Istiqlol davrida qadamjo qayta tiklana boshladi. Ammo uni yetti ziyoratgohni birlashtirgan xalqaro ziyorat yo‘nalishining bosh darvozasi, ilmiy-maʼrifiy markaz va zamonaviy turizm maskaniga aylantirish uchun yangi miqyosdagi siyosiy iroda zarur edi.
Prezident Shavkat Mirziyoyevning tashabbusi bilan ana shu tarixiy vazifa amaliy harakatga aylantirildi. Davlat rahbari “Yetti pir”ni alohida-alohida obidalar emas, yaxlit maʼnaviy xazina sifatida ko‘rdi. G‘ijduvoniy majmuasi esa bu ulug‘ yo‘lning ibtidosi, yurtga kirib kelgan ziyoratchini Buxoroning ruhiy olamiga boshlaydigan birinchi maʼrifat darvozasi etib belgilandi.
Qalb muallimi
Xoja Abdulxoliq G‘ijduvoniy XII asr boshlarida G‘ijduvonda tavallud topgan. Keng tarqalgan maʼlumotlarga ko‘ra, u 1103 yili dunyoga kelib, 1179 yili shu zaminda vafot etgan. Manbalarda unga “Xojai Jahon”, “Qalb zikri sultoni”, “Qutbi zamon”, “Ofoqi zamon” kabi ulug‘ nisbalar berilgan. Bu nomlar bir insonga bildirilgan ehtiromgina emas, uning butun Sharq maʼnaviy tafakkurida tutgan o‘rnining eʼtirofidir.
U yoshligidan Qurʼon, hadis, tafsir va fiqh ilmwearini puxta o‘rgandi. Davrining buyuk mutasavvufi Yusuf Hamadoniy suhbatlaridan bahramand bo‘lib, ruhiy tarbiya bilan shariat ilmini, zikr bilan masʼuliyatni, muhabbat bilan intizomni birlashtirgan yo‘lni kamolga yetkazdi. Uning nomi bilan bog‘liq Xojagon taʼlimoti keyinchalik Naqshbandiyaning mustahkam maʼnaviy poydevori bo‘ldi.
G‘ijduvoniy taʼlimoti insonni dunyodan qochishga emas, uni pok niyat va halol mehnat bilan obod qilishga chorlaydi. Uning o‘zi bo‘z to‘qish bilan shug‘ullangan, peshona teri bilan rizq topgan. Muridlaridan tamaʼ, shuhratparastlik va soxta piru muridlikdan uzoq bo‘lishni, odamlar og‘irini yengil qilishni, rizqni baham ko‘rishni talab etgan. Shu bois uning tariqati saroyda emas, xalq orasida, baland daʼvolarda emas, kundalik mehnat va odobda kamol topdi.
Xojagon taʼlimotining “hush dar dam”, “nazar bar qadam”, “safar dar vatan”, “xilvat dar anjuman”, “yod kard”, “bozgasht”, “nigoh dosht” kabi dastlabki tamoyillari insonni har nafas va har qadam uchun masʼul bo‘lishga o‘rgatdi. Keyinchalik “vuqufi zamoniy”, “vuqufi adadiy” va “vuqufi qalbiy” tushunchalari bilan boyigan bu maʼnaviy dastur vaqt qadri, qalb nazorati va niyat pokligini kamolot mezoniga aylantirdi.
Bu tamoyillar bugungi hayot uchun ham hayratlanarli darajada zamonaviydir. “Hush dar dam” insonni har lahzaga masʼul bo‘lishga, “nazar bar qadam” harakat oqibatini o‘ylashga, “vuqufi zamoniy” esa o‘z davrining talab va muammolarini anglashga chorlaydi. Yaʼni G‘ijduvoniy maktabi faqat ibodat holatini emas, ongli fuqarolik, vaqt intizomi va ichki nazorat madaniyatini ham tarbiyalaydi.
Alloma soxta karomat va manfaatga qurilgan piru muridlikni rad etgan. Uning nazdida, ustozning qadri ko‘pchilikni o‘ziga qaram qilish bilan emas, insonni mustaqil fikr, halol kasb va masʼuliyatli hayotga tayyorlash bilan o‘lchanadi. Shu sabab Xojagon yo‘li saroy dabdabasidan ko‘ra hunarmand ustaxonasi, dehqon dalasi va ilm suhbatida mustahkam ildiz otdi.
“Xoja Abdulxoliq G‘ijduvoniyning usuli bu tariqatga hujjat va boshqa tariqatlarga maktabdir”. — Xoja Muhammad Порсо (Porso), mutasavvuf olim
Bu eʼtirof G‘ijduvoniy merosining ko‘lamini aniq ifodalaydi. U yaratgan maktab muayyan bir davr yoki hudud chegarasida qolmadi. Xojagon yo‘li Movarounnahrdan Xurosonga, Hindistondan Onado‘liga, Bolqondan boshqa o‘lkalargacha tarqalgan Naqshbandiya taʼlimotining ildizi bo‘ldi. Uning eng katta kuchi esa har qanday zamonda insonni vijdonli mehnat, sukutdagi zikr va jamiyat oldidagi masʼuliyatga chorlay olishidadir.
Ulug‘bek madrasasidan sho‘ro omborigacha
Xoja Abdulxoliq G‘ijduvoniyning qabri asrlar davomida hukmdorlar, olimlar va oddiy xalq ehtiromida bo‘ldi. Sohibqiron Amir Temur u zot sharafiga madrasa va maqbara qurishni niyat qilgani, bu ezgu maqsad keyinchalik Mirzo Ulug‘bek tomonidan ro‘yobga chiqarilgani haqida maʼlumotlar bor. 1433 yili bu yerda Qurʼon, hadis, fiqh va tafsir o‘rganiladigan madrasa bunyod etildi. G‘ijduvonda kutubxona va toshhammom barpo qilindi.
Keyingi davrlarda majmua masjid, minora, hovuz va boshqa inshootlar bilan boyidi. Bu yer ziyorat bilangina cheklanmay, ilm va jamiyat hayoti markazi vazifasini o‘tadi. Ulug‘bek madrasasining o‘ziyoq G‘ijduvoniy xotirasi davlat va maʼrifat ahli uchun naqadar yuksak qadrga ega bo‘lganini namoyon etadi.
Biroq sho‘ro davrida muqaddas maskan tahqirlandi. 1957 yili tarixiy hovuz ko‘mib tashlandi. Masjid va madrasada selitra, ammofos singari kimyoviy o‘g‘itlar saqlandi. Asrlar davomida duo va ilm sadosi yangragan xonalar omborga aylandi. Bu – binolarning vazifasi o‘zgarishigina emas, xalqning maʼnaviy xotirasini uzishga qaratilgan zo‘ravon siyosatning achchiq ko‘rinishi edi.
Istiqlol yillarida adolat tiklandi. 2003 yili alloma tavalludining 900 yilligi munosabati bilan majmua keng ko‘lamda obod qilindi. Qabr ustida o‘n ustunli ayvon qad rostladi, katta jomeʼ masjidi qurildi, ko‘milgan hovuz va quduq qayta ochildi, to‘rt gektarli xiyobon barpo etildi. Bu ishlar qadamjonni xalqqa qaytardi. 2017–2020 yillar esa uni jahon ziyorat xaritasiga olib chiqishning mutlaqo yangi bosqichini boshladi.
Prezident tashabbusi – yetti dargohni birlashtirgan buyuk g‘oya
2017 yili Prezident Shavkat Mirziyoyevning Buxoroga tashrifi Bahouddin Naqshband majmuasini yanada obod qilish, allomalar merosini chuqur o‘rganish va targ‘ib etish masalasini davlat siyosati darajasida kun tartibiga olib chiqdi. 2018 yil 16 fevralda esa davlat rahbari Abdulxoliq G‘ijduvoniy, Orif Revgariy, Mahmud Anjir Fag‘naviy, Ali Romitaniy, Boboyi Samosiy, Sayyid Amir Kulol va Bahouddin Naqshband majmualarini zamon talablari asosida rekonstruksiya qilish, ularni yagona sayyohlik yo‘nalishi bilan bog‘lash bo‘yicha aniq ko‘rsatmalar berdi.
Bu qarorning mazmuni g‘oyat teran edi. Avval ziyoratchi yetti manzilni alohida izlab borar, ular orasidagi yo‘l va xizmatlar bir tizimga tushmagan edi. Prezident g‘oyasi bilan 120 kilometrdan ziyod maʼnaviy yo‘l yagona marshrutga aylandi. Uning boshlanish nuqtasi sifatida Xoja Abdulxoliq G‘ijduvoniy majmuasining belgilanishi tarixiy adolat edi: silsila qaerdan boshlangan bo‘lsa, ziyorat ham o‘sha yerdan boshlanishi lozim edi.
2018–2019 yillarda majmuada yangi masjid va yozgi ayvon qurilishi, xazirani tiklash, tahoratxona, oshxona va zarur xizmat binolarini barpo etish ishlari jadallashdi. Mavjud masjid qayta taʼmirlanib, uning sig‘imi oshirildi. Uch qavatli mehmonxona qurilishi yo‘lga qo‘yildi. Ulug‘bek madrasasida ehtiyotkor restavratsiya ishlari bajarildi, XV–XX asrlarga oid ashyolar joylashtirilgan музей (muzey) tashkil etildi.
Majmuada saqlangan nodir tarixiy yodgorliklardan biri – payvandlashsiz ishlangan temir panjaradir. Unda romb shaklidagi yuzdan ziyod bo‘laklar o‘zaro mohirona biriktirilib, suls xatida Alloh va Muhammad nomlari muhrlangan. Bu panjara nafaqat hunarmandchilik mo‘jizasi, balki G‘ijduvoniy taʼlimotidagi maʼno va shakl uyg‘unligining moddiy timsolidir. Muzey va restavratsiya ishlari ana shunday noyob merosni ilmiy tavsiflash va kelajakka yetkazish imkonini kengaytirdi.
Prezident 2019 yil 30 mart kuni majmuadagi bunyodkorlikni shaxsan ko‘zdan kechirdi. Davlat rahbari bu yer faqat ziyorat emas, maʼrifat markazi bo‘lishi, insonlar ulug‘ allomalar merosini yurakdan o‘tkazib, ilm olib ketishi kerakligini taʼkidladi. Imom-xatiblarni bu dargohga jalb etib, pirlar merosini chuqur o‘rganish va xalqqa yetkazish vazifasi qo‘yildi.
“Kitabda (Kitobda) o‘qish boshqa, ziyorat qilib, yurakdan o‘tkazib o‘rganish boshqa. Bu joy maʼrifat markazi bo‘lishi kerak”. — Shavkat Mirziyoyev, O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti
Ana shu fikr butun loyihaning bosh mezoniga aylandi. Obodonlashtirish devorlarni yangilash bilan cheklanmadi, ziyoratchining ilm olishi, hordiq chiqarishi, ibodat qilishi, tarixni anglashi va Buxoro mehmondostligini his etishi uchun to‘liq muhit yaratildi. Muzey va kutubxona maʼrifatga, mehmonxona va oshxona mehmonga, tahoratxona va masjid ibodatga, yo‘l va avtoturar-goh qulay harakatga xizmat qildi.
Buxoroni “sayohatlar chorrahasi”ga aylantirgan yo‘l
2019 yili G‘ijduvondan Kogongacha bo‘lgan 122 kilometr yo‘lni taʼmirlash, “Yetti pir” majmualari o‘rtasida zamonaviy transport qatnovini yo‘lga qo‘yish va xalqaro halol standartlarini joriy etish ishlari boshlandi. Yo‘llar, ko‘rsatkichlar, avtoturar-gohlar, mehmonxonalar, choyxonalar va savdo shoxobchalari bir-birini to‘ldirgan yagona ziyorat infratuzilmasiga aylandi.
2020 yili “Yetti pir” bo‘ylab avtobus va mikroavtobus qatnovining yo‘lga qo‘yilishi bu g‘oyani kundalik hayotga olib kirdi. Ziyorat endi faqat shaxsiy avtomashinasi bor kishilar imkoniyati emas, keng jamoatchilik uchun qulay maʼrifiy safarga aylandi. Majmualarda zamonaviy axborot vositalari, jumladan, infokiosklar o‘rnatilishi xorijiy va mahalliy mehmonlarga pirlar hayoti va obidalar tarixi bilan mustaqil tanishish imkonini berdi.
Shu yil Buxoroning “Islom madaniyati poytaxti” deb eʼlon qilinishi, Abdulxoliq G‘ijduvoniy va Bahouddin Naqshband merosiga bag‘ishlangan tadbirlarga tayyorgarlik ko‘rilishi ham Prezident tashabbusining xalqaro miqyosdagi maʼnaviy samarasini ko‘rsatdi. G‘ijduvonda qadamjo endi bir tumaning muqaddas maskani emas, butun islom sivilizatsiyasining buyuk maʼrifat markazlaridan biri sifatida namoyon bo‘la boshladi.
Yuksak bunyodkorlik
Shavkat Mirziyoyevning “Yetti pir” loyihasidagi tarixiy xizmati shundaki, davlat rahbari yetti qabrni emas, yetti asrga tutashgan maʼnaviy silsilani qayta birlashtirdi. Yo‘llarni taʼmirlash orqali manzillar, muzey va kutubxonalar orqali avlodlar, ilmiy targ‘ibot orqali esa o‘tmish bilan kelajak bog‘landi.
Xoja Abdulxoliq G‘ijduvoniy ziyoratgohining yo‘nalish boshlanishiga aylantirilishi chuqur ramziy mazmunga ega. Bu yerda yo‘lga chiqqan ziyoratchi shunchaki yetti pirning ismlarini sanab chiqmaydi, balki ustozdan shogirdga o‘tgan odob, mehnat va hushyorlik maktabining jonli davomini ko‘radi. Har bir keyingi manzil avvalgisining maʼnaviy sadosi, har bir pir esa buyuk zanjirning mustahkam halqasidir.
Bugun majmuadagi yangi ayvon soyasida o‘tirgan nuroniy, muzeyda tarixni o‘rganayotgan yosh, Ulug‘bek madrasasini tomosha qilayotgan xorijlik mehmon va jomeʼda ibodat qilayotgan ziyoratchi bir haqiqatni his etadi: bu yer o‘tmishga qarab qolgan yodgorlik emas. U hozir ham insonni uyg‘otadigan, vaqt qadrini anglatadigan va halol mehnatga chorlaydigan tirik maktabdir.
Xojai Jahonning “hush dar dam” – har nafasda hushyor bo‘lish sabog‘i bugun butun bir davlatning merosga munosabatida namoyon bo‘ldi. Prezident tashabbusi bilan qadamjo obod bo‘ldi, yo‘llar ravonlashdi, ilm va xizmat uyg‘unlashdi, Buxoroning muqaddas silsilasi jahonga ochildi. G‘ijduvonda boshlangan bu ziy yo‘li insonga bir umrlik haqiqatni eslatadi: qalb hushyor, qadam halol, niyat pok bo‘lsa, bir insonning maʼrifati asrlarni, bir obod maskan esa butun avlodlarni nurlantirishi mumkin.
Prezident Shavkat Mirziyoyev tashabbusi bilan qayta tiklangan va kengaytirilgan Xoja Abdulxoliq G‘ijduvoniy ziyoratgohi “Yetti pir” ziyorat yo‘nalishining muborak boshlanishi bo‘lib, xalqimizning maʼnaviy xotirasini tiklash, ilmiy-maʼrifiy merosni o‘rganish va ziyorat turizmini rivojlantirishda ulkan ahamiyat kasb etadi.Abdulhamid Muxtorov,
O‘zbekiston yozuvchilar uyishmasi a’zosi