Islom ta’limotida insonning eng uluğ fazilatlaridan biri – boşqalarga foyda keltira olişidir. Qur’oni karim va hadislarda insonning qadr-qimmati nafaqat ibodatlari, balki atrofdagilarga qilgan yaxşiliklari bilan ham baholanişi alohida ta’kidlanadi. Şu bois musulmon inson jamiyat içida yaşar ekan, nafaqat öz manfaatini, balki boşqalarga foyda yetkazişni ham muhim vazifa deb bilişi lozim.
Payğambarimiz Muhammad sollallohu alayhi vasallam insonlarning eng yaxşisi kimligi haqida şunday marhamat qilganlar: “Odamlarning eng yaxşisi – odamlarga eng köp foyda keltirganidir.”
(Tabaroniy rivoyati).
Uşbu hadis musulmon inson hayotining muhim mezonini belgilab beradi. Ya’ni insonning yaxşiligi faqat öziga qaratilgan ibodat bilan emas, balki jamiyatga qilgan foydasi, boşqalarga körsatgan yordami va ezgu amallari bilan namoyon böladi.
Inson tabiatidagi taqlid va töğri ibrat
Inson tabiatida boşqalarga öxşaşga, kimnidir öziga namuna qilib olişga moyillik mavjud. Har bir inson hayotda öziga ideal şaxs izlaydi va unga ergaşişga harakat qiladi. Bu tabiiy holat bölib, insonning axloqiy şakllanişida muhim örin tutadi. Islom dini esa uşbu tabiiy tuyğuni töğri yönalişga burib, insonni eng mukammal ibrat ortidan ergaşişga çorlaydi.
Qur’oni karimda Alloh taolo şunday marhamat qiladi: “Darhaqiqat, sizlar uçun Rasulullohda gözal namuna bor – Alloh va oxirat kunidan umid qilgan hamda Allohni köp zikr qilgan kişilar uçun.”
(Ahzob surasi, 21-oyat).
Uşbu oyat musulmon inson uçun eng mukammal ibrat kim ekanini aniq körsatadi. Bu – Payğambarimiz Muhammad sollallohu alayhi vasallamdir. U zotning hayoti, axloqi, odobi va insonlarga bölgan mehr-muruvvati har bir musulmon uçun eng gözal namunadir.
Qur’oni karimning boşqa bir oyatida ham Payğambarimizga ergaşiş muhimligi ta’kidlanadi: “Kim Rasulga itoat etsa, albatta Allohga itoat etgan böladi.”
(Niso surasi, 80-oyat).
Maşhur muhaddis Imom Navaviy rahmatullohi alayh uşbu oyat tafsirida şunday ta’kidlaydi: “Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning hayotlari – axloq, rahm-şafqat, sabr va adolat borasida insoniyat uçun eng mukammal namuna hisoblanadi.”
Şuningdek, Payğambarimizning axloqlari haqida sahobalardan biri bölgan Oişa roziyallohu anho şunday deganlar: “Rasulullohning axloqlari Qur’on edi.”
(Imom Muslim rivoyati).
Bu hadis Payğambarimiz sollallohu alayhi vasallam hayotlari Qur’on ta’limotining amaliy körinişi bölganini bildiradi.
Demak, inson kimga taqlid qilsa, uning fe’l-atvori ham şunga öxşab boradi. Agar inson yaxşi kişilarga ergaşsa, u ham yaxşi inson bölib yetişadi.
Yaxşi inson kim?
Islom ta’limotida yaxşi inson tuşunçasi faqat boylik, mansab yoki taşqi köriniş bilan belgilanmaydi. Yaxşi inson – öz umrini ezgu amallar bilan ötkazgan, boşqalarga foyda keltirgan va jamiyat uçun manfaatli işlar qilgan kişidir.
Payğambarimiz bu haqda şunday deganlar: “Sizlarning eng yaxşilaringiz – umri uzun bölib, amallari çiroyli bölgan kişilardir.”
(Imom Termiziy rivoyati).
Yana bir hadisda Payğambarimiz sollallohu alayhi vasallam insonning qadri haqida şunday marhamat qilganlar: “Odamlarning eng yaxşisi – odamlarga eng köp foyda keltirganidir.”
(Tabaroniy rivoyati).
Bu hadis inson umrining qadri uning davomiyligi bilan emas, balki qanday amallar bilan ötganiga boğliq ekanini anglatadi. Agar inson uzoq umr körib, uni yaxşilik bilan ötkazsa – u insonlarning eng yaxşilaridan hisoblanadi. Aksinça, agar umr gunoh va yomonlik bilan ötsa, bu inson uçun katta yöqotiş hisoblanadi.
Buyuk olim Imom Ğazzoliy rahmatullohi alayh şunday degan: “Insonning fazilati uning moli yoki nasabi bilan emas, balki Allohga yaqinlaştiradigan amallari bilan ölçanadi.”
Şu bois Islom insonni umrining har bir lahzasini yaxşilik bilan töldirişga undaydi.
Mömin – insonlar bilan yaxşi muomala qiladigan kişi
Islom ta’limotida mu’min inson jamiyatdan ajralib yaşaydigan şaxs emas. U boşqalar bilan döstona munosabatda böladi, odamlar bilan yaxşi muomala qiladi va ular bilan hamjihatlikda yaşaydi.
Payğambarimiz Muhammad sollallohu alayhi vasallam şunday marhamat qilganlar: “Mömin odamlar bilan döstlaşadi va odamlar ham u bilan döstlaşadi. Odamlar bilan yaxşi munosabat qilmaydigan va odamlar ham u bilan yaxşi munosabat qilmaydigan kişida yaxşilik yöq.”
(Imom Ahmad rivoyati).
Yana bir hadisda esa insonlar bilan yaxşi muomala qilişning fazilati haqida şunday deyiladi: “Qiyomat kuni tarozida eng oğir keladigan narsa – gözal xulqdir.”
(Imom Abu Dovud va Termiziy rivoyati).
Maşhur sahoba Abdulloh ibn Muborak rahmatullohi alayh yaxşi xulqni şunday ta’riflagan: “Yaxşi xulq – bu oçiq yuzli böliş, yaxşilik qiliş va boşqalarga ozor bermaslikdir.”
Şu sababli Islomda insonlarning oğirini yengil qiliş, muhtojlarga yordam beriş, yaxşi söz aytiş va boşqalarga foyda keltiriş uluğ amal hisoblanadi.
Insonlar turli “ma’danlar” kabidir
Payğambarimiz Muhammad sollallohu alayhi vasallam insonlarning fe’l-atvorini juda gözal taşbeh bilan bayon qilganlar. Abu Hurayra roziyallohu anhu rivoyat qilgan hadisda şunday deyilgan: “Odamlar turli ma’danlar (konlar) kabidir. Jahiliyat davrida yaxşilari, agar dinni yaxşi tuşunsalar, Islomda ham yaxşidirlar.”
(Imom Buxoriy va Imom Muslim rivoyati).
Uşbu hadis insonlar turli xil tabiat va fazilatlarga ega ekanini bildiradi. Ba’zi insonlarda saxovat, jasorat, rahm-şafqat kabi yaxşi sifatlar böladi. Agar bunday insonlar Islomni çuqur tuşunib, unga amal qilsalar, ular jamiyat uçun yanada foydali insonlarga aylanadilar.
Maşhur muhaddis Imom Ibn Hajar al-Asqaloniy rahmatullohi alayh uşbu hadis şarhida şunday yozadi: “Insonning asl tabiati yaxşi bölsa, u dinni tuşunganidan söng bu fazilatlar yanada kamol topadi.”
Şuningdek, Qur’oni karimda ham insonlar örtasidagi fazilat farqi haqida şunday deyiladi: “Alloh sizlarning orangizda iymon keltirganlarning va ilm berilganlarning darajalarini kötaradi.”
(Mujodala surasi, 11-oyat).
Demak, Islom insonning tabiiy yaxşi fazilatlarini yanada mukammal darajaga olib çiqadi.
Ikkiyuzlamaçilik – eng yomon sifat
Hadisning davomida Payğambarimiz Muhammad sollallohu alayhi vasallam insonlarning eng yomonlaridan biri haqida ham ogohlantirganlar. U zot şunday deganlar: “Insonlarning eng yomoni – ikkiyuzlamaçi kişidir. U bir guruh oldiga bir yuz bilan, boşqalar oldiga esa boşqa yuz bilan boradi.”
(Imom Buxoriy va Imom Muslim rivoyati).
Ikkiyuzlamaçilik jamiyatdagi işonçni buzadi, odamlar örtasida fitna çiqaradi va adolatni yöqotadi.
Payğambarimiz sollallohu alayhi vasallam yana şunday deganlar: “Munofiqlikning alomati uçtadir: gapirsa yolğon gapiradi, va’da bersa bajarmaydi, omonat topşirilsa xiyonat qiladi.”
(Imom Buxoriy va Muslim rivoyati).
Qur’oni karimda ham Alloh taolo şunday marhamat qiladi: “Ey iymon keltirganlar! Allohdan qörqinglar va töğri söz sözlanglar. Şunda U işlaringizni töğrilaydi va gunohlaringizni mağfirat qiladi.”
(Ahzob surasi, 70–71-oyatlar).
Uşbu oyatlar rostgöylik va taqvo inson hayotiga baraka olib kelişini körsatadi.
Möminning jamiyatdagi örni
Musulmon inson faqat öz manfaatini öylab yaşamasligi kerak. U jamiyatning bir bölagi sifatida boşqalarga foyda keltirişga intiladi. Muhtojlarga yordam beriş, odamlarning oğirini yengil qiliş, yaxşi söz aytiş, ilm ulaşiş yoki jamiyatga foydali iş qiliş – bularning barçasi yaxşilik hisoblanadi.
Payğambarimiz Muhammad sollallohu alayhi vasallam şunday marhamat qilganlar: “Kim bir möminning dunyodagi ğamini yengil qilsa, Alloh qiyomat kuni uning ğamlaridan birini yengil qiladi.”
(Imom Muslim rivoyati).
Buyuk sahoba Ali ibn Abu Tolib roziyallohu anhu ham insonlarga foyda keltiriş haqida şunday deganlar: “Odamlarning eng yaxşisi – boşqalarga foydasi tegadiganidir.”
Mömin inson şunday yaşaşga intilişi kerakki, uning borligi jamiyat uçun manfaat, yaxşilik va baraka manbai bölsin. Çunki insonning haqiqiy qadri – uning boşqalarga qilgan yaxşiligi bilan ölçanadi.
Haqiqiy baxt va komillik yöli
Islom ta’limoti insonni ezgulik, saxovat va mehr-oqibatga çorlaydi. Payğambarimiz Muhammad sollallohu alayhi vasallamning hayotlari esa insoniyat uçun eng gözal ibratdir. U zot insonlarning eng yaxşisi boşqalarga eng köp foyda keltirgan kişi ekanini ta’kidlab, musulmonlarni jamiyatga manfaatli bölişga undaganlar.
Qur’oni karimda Alloh taolo şunday marhamat qiladi: “Kim yaxşi amal qilsa – erkak böladimi yoki ayol – mömin bölgan holda, albatta Biz unga pokiza hayot baxş etamiz.” (Nahl surasi, 97-oyat).
Demak, haqiqiy baxt va komillik insonning yaxşi amallari, gözal xulqi va boşqalarga foyda keltirişi orqali namoyon böladi. Har bir musulmon inson öz hayotini ana şu ezgu tamoyillar asosida qurişga intilsa, u nafaqat jamiyatda hurmat topadi, balki Alloh taoloning roziligiga ham sazovor böladi.
Muallif: Ma’ruf Toşbekov,
“Ziyo” media markazi muharriri
