O‘zbekiston xalqaro islomshunoslik
Islom tarixi va manbashunosligi
IRCICA kafedrasi 3- kurs tayanch
doktoranti F. Abzalova
MAHMUD ZAMAXSHARIY ASARLARINING YOSHLARNI MILLIY VA DINIY QADRIYATLARGA SODIQLIK RUHIDA TARBIYALASHDAGI O‘RNI
Zamaxshariy o‘z davrining zabardast olimlaridan biri bo‘lib, fanning turli sohalariga oid ko‘plab asarlar yaratgan. Lekin ularning barcahisi ham bizgacha yetib kelmagan. Allomaning asarlari soni manbalarda turlicha keltiriladi. Nemis sharqshunos olimi K. Brokkelman o‘zining “Arab adabiyoti tarixi” nomli asarida Mahmud Zamaxshariyning 31 ta asari haqida ma’lumot bergan bo‘lsa", U. Uvatov “Nozik iboralar” nomli kitobida allomaning 50 ta asariga oid ma’lumot bergan". Zamaxshariy asarlarini tahlil qilgan S. Saidjalolov Mahmud Zamaxshariy 91 ta asarga mualliflik qilgan deb ma’lumot beradi.
Zamaxshariyning asosan “Аtvoqu-z-zahab fi-l-mavoiz va-l-xutab” (“Vaʼz va xutbalarda oltin shodalar”), “Rabiʼu-l-abror va nusus-u-l-axyor” (“Taqvodorlar bahori va fozillar axbori”), “Maqomotu-z-Zamaxshariy”(“Mahmud Zamaxshariy maqomlari”), “Navobigʼu-l-kalim” (“Nozik iboralar”), “Nasoixu-l-kibar” (“Ulugʼlarga nasihat”), “Nasoihu-s-sigʼar” (“Kichiklarga nasihat”) kabi asarlarida axloqiy dunyoqarashi va axloqqa doir fikrlari yoritilgan. Alloma botiniy (ichki) go‘zallik – asosiy, belgilovchi, ilohiy narsa deb hisoblaydi. Zohiriy (tashqi, yuzaki) go‘zallik esa ikkinchi darajali bo‘lib vaqt o‘tishi bilan u yo‘qoladi, lekin ichki go‘zallik esa hech qachon insonni tark etmaydi. Shuning uchun ham inson ichki dunyosini axloqiy fazilatlarni kasb etish orqali boyitib, go‘zallashtirib borishi kerak deb ta’kidlaydi. Shuningdek, alloma o‘z asarlarida ilmning fazilati, olimlar va ularning darajalarini madh etib ilm olishga targ‘ib etadi
Mahmud Zamaxshariy asarlari yosh avlod qalbida milliy va diniy qadriyatlarga sadoqat tuyg‘usini chuqur singdiruvchi bebaho ma’naviy manbadir. Uning “Kashshof” va “Nukatu-l-e‘rob kabi asarlari Qur’on ma’nolarini nozik va ta’sirchan tarzda ochib berib, yoshlarni chuqur tafakkurga chorlaydi. Bu asarlar orqali nafaqat ilmiy bilim, balki qalbiy poklik va iymon mustahkamlanadi. Zamaxshariy o‘z merosida halollik, adolat va komil inson fazilatlarini yuksak badiiy va ilmiy uslubda targ‘ib etadi. Allomaning har bir fikri yoshlarni ilmga do‘st, haqiqatga sodiq bo‘lishga undaydi. Til va tafsirga oid qarashlari esa milliy o‘zlikni anglashni yanada teranlashtiradi. Bu meros yoshlar ongida ajdodlarga hurmat va ulug‘vor tarixga daxldorlik tuyg‘usini uyg‘otadi. Zamaxshariy asarlari orqali sharqona tafakkur va ilmiy merosning yuksakligi yaqqol namoyon bo‘ladi. Ular yoshlarni diniy va dunyoviy bilimni uyg‘un egallashga ruhlantiradi.
Natijada, bu ulkan meros ma’naviy barkamol, e’tiqodi mustahkam va qadriyatlarga sodiq avlodni shakllantirishda beqiyos ahamiyat kasb etadi.