IBODАTNING PSIXOTERАPEVTIK XUSUSIYaTLАRI

IBODАTNING PSIXOTERАPEVTIK XUSUSIYaTLАRI

Буюк француз ёзувчиси Бенжамин Констант «Дин – инсоният та­ри­хида энг кўп ҳоким бўлган омилдир. Диний ҳаёт табиатимизнинг азалий бир моҳияти ва унинг ажралмас бўлагидир», деган эди.

Дилбар Абдуллаева,
Ўзбекистон халқаро ислом академияси хотин-қизлар бўлими услубчиси

Албатта, дин феноменига маълум эътиқодий чегара юзасидан эмас, балки тадқиқот объекти сифатида ёндашилса, шуни кузатиш мумкинки, кўпгина динлар моҳиятан бир-бирларига яқиндир. Унинг вазифалари ижтимоий ҳаётни тартибга солиш, бошқариш ва энг асосийси, шахснинг маънавий оламига таъсир кўрсатиш бўлгани сабабли инсоният жамиятида муҳим ўрин тутади. Чунки маълум динга эътиқод қилувчи инсонлар ўзларида пайдо бўлган турли салбий кечинмалар, руҳий ҳолатлар ва кўнгилсизликлардан диний амалларни бажариш орқали таскин излайдилар ва ўз ибодатлари орқали «фориғланиш», яъни психологик нуқтаи назардан «катарсис» ҳолатига эришадилар.

«Катарсис» иборасини биринчи мар­та Аристотел ишлатган. Бу тушунча дастлаб Юнонистонда ўша вақтда расм бўлган трагедияларда (фожиавий асарларда)ги ҳиссий-эстетик динамикани тавсифлаш учун ишлатилган.  Ҳиссий–эстетик катарсис фожиавий асарларда туғиладиган салбий кечинмаларни бартараф этиш, яъни уларни ижобий кечинмалар асосида сиқиб чиқариш жараёни сифатида тушунилган. Санъат асарларининг инсон руҳиятига таъсирини тадқиқ этган психолог Л.С.Виготскийнинг фик­рича, катарсис жараёнида қарама–қарши, баъзан оғир ва азобли кечинмалар қандайдир ўзининг ечимини топади. Бу эса қисқа тўқнашувлар асосида, бир кечинманинг барҳам топиши ва бошқасининг вужудга келишига олиб келади. Натижада асар охирида ҳиссий юмшаш, салбий кечинмалардан озод бўлиш, «пок­ланиш» юзага келади.

Ҳиссий-эмоционал кечинмалар жараёнидаги катарсиснинг вужудга келиш қонуниятлари маълум даражада диний катарсисга ҳам хос бўлади. Агар эстетик катарсис мазмунида  ҳиссий кечинмаларнинг моҳияти ётса, диний кечинмалар, диний тасаввур ва эътиқодлар билан боғлиқ бўлади. Диний катарсис динамикасини диний ибодатларни (амал­ларни) бажариш вақтида аниқлаб олиш мумкин. Ибодатларни бажаришда вужудга келадиган индивидуал ва жамоа кечинмалари бир-биридан фарқланади. Лекин улар ўртасида умумий хусусиятлар мавжуд. Америкалик психолог У.Жеймс: «Улар ўртасидаги умумий психологик ўхшашлик барча динларда ҳам бир хил кечади. Яъни руҳий қийналишлар, иккиланишлар, умидворлик, секин-аста фориғ бўлиш жараёнидир», – дейди.

Диний кечинмаларнинг ривожланиш қонунияти ибодатлар жараёнида қуйидаги босқичларда бўлади:

Биринчи босқичда – ҳиссий кечинмаларга нисбатан диққат-эътибор, қизиқиш ортиб боради. Айниқса, бу тақводор диндорларда кучлироқ сезилади.

Иккинчи босқичда – ибодат қилувчилар бевосита Аллоҳга мурожаат қилиб, гуноҳларини кечиришни, мағфират қилишни сўрайдилар. Тавба-тазарруъ қиладилар. Мағфират қилишни илтижо қиладилар.

Учинчи босқич – якуний бўлиб, унинг ўзига хос хусусияти ибодат тинч-осойишта, ижобий ҳиссиётларни намоён этиш билан якунланади. Ибодатдан кейин, руҳий-маънавий покланиб, ўзини эркин ва енгил ҳис қилади.

«АиФ» газетасида ёзилишича, санкт-­пе­тербурглик олимлар эмперик тадқи­қотлар ўтказиб, ибодат жараёнидаги ру­ҳий ўзгаришлар билан боғлиқ ҳолатни топишга ҳаракат қилганлар ва бунда муайян натижаларни қўлга киритганлар, улар ибодат билан даволашни ва шифо олишнинг сабабини кашф этишади. Диний амалларни жамоа бўлиб бажариш ибодат қилувчиларда ижобий ва салбий кечинмаларни яқинлаштиради ва уларда яқинликни вужудга келтириб, ҳиссий жиҳатдан тинчланишига олиб келади. Ибодатнинг психологик вазифаларидан бири салбий кечинмаларни сусайтириш воситаси бўлиб ҳизмат қилишдан иборат. Ибодат қилувчи Худога ишониб, ундан мушкулотларини осон қилишини сўраб илтижо қилади. Диний покланишнинг бутун моҳияти ҳам шунда, яъни ишончда, эътиқодда. Жамоа бўлиб диний амалларни, ибодатларни бажаришда ибодат қилувчиларнинг ўзига хос руҳий кечинмалари динамикаси содир бўлади. Бу хил кечинмалар индивидуал ибодатларда содир бўлмайди.

Ибодатларда руҳий покланишнинг самарали воситаларидан яна бири ме­дитация (фикрга чўмиш, фикрлаш жа­раёни) ҳисобланади. Медитация – ибо­дат қилувчининг руҳий жиҳатдан фаол­лашиши бўлиб, ўзининг психологик ҳолатини ўзгартириб, бутун диққат-­эътиборини жамлаб, ибодат жараёнига йўналтиради. Бу эса, кишидаги ҳиссий-­эмоционал ҳолатлар таъсирида юзага келган доминанталарни кескин пасайтириб, уларнинг секин-аста бартараф бўлишига олиб келади. Медитация ҳолатида ибодат қилувчи ички ва ташқи таъсирлардан холи бўлади. Бундай пайтда ибодат қилувчи қандай ғоя – мақсадлар унинг эътибори марказида бўлишини англаши муҳимдир. Шунинг учун ислом динида ибодат вақтида чалғимаслик, дунёвий ташвишларни ўйламаслик каби талаблар қўйилади. Шу билан бирга бошқа динларда ҳам диний амалларни бажариш жараёнида «катарсис» ва «медитация» жараёни кечади. Медитациядан мақсад ҳам шахс ўз руҳий ҳолатини ўзгартиришидир.

Медитация туфайли ибодат қилувчи ўзини енгил ҳис қилади. Кўп нарсалар моҳиятини англашга эришади. Медитация ҳолатидаги кишининг фик­ри жамланган ва ташқи таъсирларга берилмайдиган бўлиб қолади. Медитация ҳолатига тушишга ўрганган диндор ташқи стресс ҳолатларини енгил ўтказиши, ҳиссий-эмоционал барқарорлик хусусиятини ўзида шакллантириши мумкин. Бу ўз навбатида ҳам психологик ҳам биологик нуқтаи назардан инсон учун зарурий бўлган ҳолатдир. Диний медитация орқали инсон ўз руҳий оламини аста-секинлик билан бошқара олиши мумкин. Бу эса унинг ўз танаси онги ва руҳияти устидан эгалик қила олишга олиб боради. Зеро, Ибн Сино шахсни уч қутб – руҳ, тафаккур ва жисмга бўлган, бу қутблар бир-бирига узвий боғлиқ бўлиб, маълум бир қутбга кўрсатилган таъсир қолганларида ҳам акс этмай қолмайди, деб таъкидлаган. Шу сабабли ҳам руҳий ҳолат устидан ҳукмронлик инсонга ўз танасини ва онгини бошқаришга имкон беради. Бу эса индивидга ҳаётидаги турли инқироз даврларидан енгил чиқишга имкон беради.

Ғарб олими К.В.Эрнст «Муҳаммад Гвахт талқинида суфизм ва йога» номли асарида икки таълимот ўртасидаги назарий ва амалий яқинликнинг диндор шахслардаги диний амалларни бажариш жараёнида кечадиган руҳий- эмоционал ҳолатларини узвий тадқиқ этган. Эрнст суфизм матнларидан йога унсурларини узоқ излаган ва маълум бўлишича, сўфийларнинг муайян қисми йога тажрибасидан хабардор бўлганликларини айтади. К.В.Эрнст ўз изланишларида айниқса, сўфийларнинг диний амалларни бажариш жараёнидаги нафас назорати ва медитация сингари машқларида йоглар тажрибасидан фойдаланганликларига урғу берган. Гарчи олим бу ҳақда аниқ далиллар келтирмаган бўлсада, эҳтимол, у нақшбандия сулукининг «ҳибси нафас» ёки ҳинд сўфийлари учун одат бўлган баъзи йога машқларини назарда тутганлигини ҳам тилга олган.

Хулоса қилиб айтишимиз мумкинки, дин ижтимоий ҳаётнинг ажралмас бўлаги сифатида инсоният ҳаётида катта аҳамият касб этиб келмоқда. Динга эътиқод қилиш ва диний амалларни бажариш нафақат диндор шахс эътиқоди юзасидан, балки психотерапевтик, яъни руҳни даволаш, маънавий оламни ўзгартириш масаласида ҳам, шунингдек, бугунги кунда жадал ҳаёт тарзи сабабли жуда кенг тарқалган муаммо – турли хилдаги неврозларнинг олдини олишга ёрдам берувчи бир восита бўлиб ҳам хизмат қилиши мумкин. Бунинг учун эса диний амалларни илмий тадқиқ қилиш, уларнинг таъсир механизмларини ўрганишга киришиш зарур.

ЮКСАК МАЪНАВИЯТЛИ ВА АХЛОҚЛИ ЁШЛАР – ПОРЛОҚ КЕЛАЖАК ПОЙДЕВОРИ

ЮКСАК МАЪНАВИЯТЛИ ВА АХЛОҚЛИ ЁШЛАР – ПОРЛОҚ КЕЛАЖАК ПОЙДЕВОРИ

Ҳар бир жамиятнинг, унда яшайдиган инсонларнинг тақдири ва келажаги албатта давлатларнинг етакчи кучлари ҳисобланмиш ёшлар тарбияси билан чамбарчас боғлиқдир.

Юртимизда ёшларнинг интеллектуал ва ижодий салоҳиятини мустаҳкамлаш, уларнинг мамлакатимизда амалга оширилаётган ислоҳотларга дахлдорлигини ошириш борасида улкан ишлар олиб борилмоқда. Зеро, замонавий билим ва кўникмаларга эга, мамлакатнинг муносиб келажаги учун жавобгарликни ўз зиммасига ола биладиган баркамол, мақсадга интилувчан ва серғайрат ёшларни тарбиялаш бугуннинг энг муҳим вазифаларидан биридир.

Маълумки, Президентимиз ижтимоий, маънавий-маърифий соҳалардаги ишларни янги тизим асосида йўлга қўйиш бўйича 5 та муҳим ташаббусни илгари суриб, ёшларга эътиборни кучайтириш, ёш авлодни маданият, санъат, жисмоний тарбия ва спортга кенг жалб этиш, уларда ахборот технологияларидан тўғри фойдаланиш кўникмасини шакллантириш, ёшлар ўртасида китобхонликни тарғиб қилиш, хотин-қизлар бандлигини таъминлаш масалалари давлат сиёсати даражасида эътиборга олинди.

Бугунги кунда юртимизда амалга оширилаётган ёшларга оид давлат сиёсати эса қадимдан ота-боболаримиз томонидан шаклланиб келган асл миллий ва диний қадриятларимизни аҳамияти нечоғлик муҳим эканини кўрсатиб бермоқда.

Зеро, эртанги фаровон ҳаёт жамиятни мукаммал ахлоқ тамойиллари асосида барпо қилиш, оилада баркамол фарзанд тарбияси, унинг жисмонан бақувват, руҳан тетик, маънан етук, ақлан ва ахлоқан гўзал бўлиб етиши билан белгиланади.

Буюк муҳаддис бобомиз Имом Бухорийнинг”Одоб дурдоналари” (Ал-Адаб ал-муфрад) китобида келтирилган муборак ҳадиси шарифда “Ҳеч бир ота ўз фарзандига хулқу-одобдан буюкроқ мерос бера олмайди”, дейилади.

Куни кеча Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёев Муҳаммад ал-Хоразмий номидаги мактабда ёшлар билан учрашув ўтказди, навқирон авлод вакилларининг фикр-мулоҳазалари, лойиҳаларини эшитди, уларнинг таклифлари бўйича мутасаддиларга топшириқлар берди.

Очиқ мулоқот тарзида ўтган мазкур учрашувда глобаллашув шароитидаги хавф-хатарлар ва мафкуравий хуружлар ҳақида сўз борар экан, Президент маърифатпарвар бобомиз Фитратнинг “Бу дунё кураш майдонидир. Соғлом тан, ўткир ақл ва яхши ахлоқ бу майдон қуролидир”, деган сўзларини ёдга олди.

Бир кун аввал, 26 декабрь куни Абдулла Қодирий номидаги ижод мактаби ўқувчилари билан суҳбатда: “Абдулла Қодирий ижод мактабида ўқиётган бу болалар янги Ўзбекистоннинг келажаги бунёдкорларидир. Барча умумтаълим мактаблари ушбу ўқув даргоҳидан маънавиятни, маърифатни ўрганиши лозим. Чунки бу ерда таҳсил олаётган болалар нафақат маънавиятли, балки ўз ватанини юракдан севувчи истеъдод эгалари. Биз ижод мактабларида ватанпарвар ёшларни тарбиялашни мақсад қилганмиз, – деган эди Президентимиз. 

Мамлакатимиз аҳолисининг 31 фоизи, ёки 10 миллион нафари 30 ёшгача бўлган ёшлардир. Уларнинг таълим олиши, касб-ҳунар эгаллаши учун замонавий шароит ва имкониятлар яратилган. Шу билан бирга, ёшларнинг бўш вақтини мазмунли ўтказишни ташкил этиш долзарб масала ҳисобланади. Ёшлар қанчалик маънавий баркамол бўлса, турли ёт иллатларга қарши иммунитети ҳам шунча кучли бўлади. 

Нима учун давлатимиз раҳбари айнан ёшлар масаласига алоҳида урғу бермоқда? Давлатимиз раҳбари нуфузли халқаро ташкилотлар минбарларидан туриб, жаҳон ҳамжамиятини ёш авлод турли бузғунчи ғоялар ва радикал гуруҳларга қўшилиб кетишининг олдини олишга чақирмоқда. Асосий эътиборни маърифатга, ёшларнинг маънавий ва ахлоқий тарбиясига қаратиш лозимлигини жонкуярлик билан таъкидламоқда. Бу бежиз эмас, албатта.

«Тарбия қанча мукаммал бўлса, халқ шунча бахтли яшайди», дейди донишмандлар. Ёшлар тарбияси мукаммал бўлиши учун эса бу масалада бўшлиқ пайдо бўлишига мутлақо йўл қўймаслик лозим.

Ҳозирги кунда дунё миқёсида бешафқат рақобат, қарама-қаршилик ва зиддиятлар тобора кескин тус олмоқда. Глобал муаммолар – халқаро терроризм, экстремизм, муросасизлик, саводсизлик, жаҳолат, қашшоқлик, зўравонлик ғояси “вируси”, “оммавий маданият”, одам савдоси, қурол-яроғ ва наркотик моддалар контрабандаси, ноқонуний миграция каби хавф-хатарлар кучайиб, одамзод асрлар давомида амал қилиб келган эътиқодлар, қадриятларга путур етказмоқда.

Инсониятни ташвишга солаётган мана шундай оғриқли муаммоларни ҳал этиш юзасидан Президентимиз Шавкат Мирзиёев 2017 йил 19 сентябрь куни БМТ Бош Ассамблеясининг 72-сессиясида сўзлаган нутқида берган БМТнинг Ёшлар ҳуқуқлари тўғрисидаги халқаро конвенциясини ишлаб чиқиш таклифи жаҳон афкор оммасида катта қизиқиш уйғотди. «Маърифат ва диний бағрикенглик» махсус резолюциясини қабул қилиш ҳақидаги ташаббуси барча томонидан қўллаб-қувватланиб,  2018 йилнинг 12 декабрь куни БМТ Бош Ассамблеясининг ялпи сессиясида қабул қилинди.

Ёш авлодни жисмонан ва руҳан соғлом, Ватанга садоқат руҳида тарбиялаш, уларни келажагимизнинг муносиб ворислари этиб вояга етказишга кўмаклашиш давлатимиз сиёсатининг устувор йўналишларидан бири ҳисобланади.

Фахр билан айтиш жоизки, кўплаб ёшларимиз ўзларининг интеллектуал салоҳияти билан халқаро олимпиадалар, спорт мусобақалари, қолаверса, барча соҳаларда катта муваффақиятларга эришиб, юртимиз байроғини, Ватанимиз шарафини ҳимоя қилиб келаётганлиги барчамизни дилдан қувонтиради.

Лекин, ютуқларимиз билан бир қаторда, айрим ёшлар ўртасида зарарли одатларга ружу қўйиш ҳолатлари учраб турганлигини инкор қилиб бўлмайди. Ана шундай салбий ҳолатларнинг олдини олиш, оила, мактаб ва таълим муассасаларида соғлом муҳитни шакллантириш масалаларига бугун барчамиз жиддий ёндашмоғимиз лозим.

Миллий ва диний қадриятларимизда фарзанд тарбиясидаги нозик жиҳатларга, айниқса, уни меҳнаткаш, ҳалол, меҳр-оқибатли, иродали ва мард инсон бўлиб етишишига алоҳида эътибор қаратилади.

Лекин афсуски, улар орасида енгил-елпи ҳаёт кечиришга мойил, эътиқоди суст, иродасиз болалар ҳам учраб туради. Бу тоифадаги инсонларни ғарбона ҳаёт тарзига қизиқмайди, турли шоу дастурлар, ажнабий руҳдаги кечалар улар тақдирини ўзгартирмайди, дея олмаймиз. Ҳозирда компьютер, интернет клублари, телевидение каби воситалардаги енгил-елпи, мазмунан саёз ва турли зарарли одатларни тарғиб этувчи фильмлар, ёшлар тарбиясига салбий таъсир қилувчи воситалар кўпайгани ҳеч биримизга сир эмас.

Атрофимизда содир бўлаётган ҳодисаларга хотиржамлик ва лоқайдлик билан эмас, балки ҳушёрлик билан қараш зарур. Юртбошимиз таъкидлаганларидек: “Барчамизга аён бўлиши керакки, қаердаки бепарволик ва лоқайдлик ҳукм сурса, энг долзарб масалалар ўзибўларчиликка ташлаб қўйилса, ўша ерда маънавият энг ожиз ва заиф нуқтага айланади. Ва аксинча – қаерда ҳушёрлик ва жонкуярлик, юксак ақл-идрок ва тафаккур ҳукмрон бўлса, ўша ерда маънавият қудратли кучга айланади”.

Жобир ибн Самурадан ривоят қилинган ҳадисда : “Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи ва саллам): “Бирингизнинг боласига одоб бермоғи, ҳар куни ярим соъ (400 грам) миқдорида садақа қилиб тургандан афзалдир”, дедилар” (Термизий ривояти). Бундан равшан бўладики, фарзандга гўзал хулқ ва таълим-тарбия бериш мол-дунё сарфлаб, садақа қилишдан ҳам савоблироқдир.

Мазкур фикрлардан хулоса чиқарган ҳолда, ёшлар тарбиясига барчамиз масъулликни ҳис қилиб, жамиятимизга хос бўлмаган иллатларга қарши биргаликда курашишимиз лозим. Ёшлар – ҳар қандай жамиятнинг эртаси. Уларнинг онги учун вайронкор ҳамда маърифатпарвар ғоялар ўртасида кураш давом этаверади. Ушбу ғоявий курашда эса ўзининг эзгу амалий ҳаракатлари билан ёшларнинг ишончини оқлай олган томон ғолиб бўлади. Зеро, баркамол авлод ва юксак ахлоқли ватанпарвар ёшлар бугунимиз ва эртамизнинг ҳақиқий давомчиларидир.

 

Уйғун Ғафуров,

Имом Бухорий номидаги Тошкент ислом институти ректори